Uniwersalizm
From Metapedia
Uniwersalizm (łac. universalis – ogólny, powszechny, uniwersalny) to doktryna filozoficzno-antropologiczna głosząca hipotetyczną lub rzeczywistą jedność rodzaju ludzkiego
Spis treści |
[edytuj] Partykularyzm a uniwersalizm
Postawa uniwersalistyczna, głosząca wizję jedności rodzaju ludzkiego, nie jest ideą człowiekowi wrodzoną; przeciwnie, wydaje się, że prapierwotną ideą jest przeciwstawny uniwersalizmowi partykularyzm. Najprostszą jego formułą, spotykaną zawsze i wszędzie, jest egoizm i jego psychologiczne odmiany jak egotyzm lub egocentryzm. Wymienionej wyżej cechy przypisujemy jednostkom i są to najbardziej prymitywne i proste ludzkie odruchy. Cechy te – już jako wyraz kultury, czyli interakcji społecznych – znajdujemy także w partykularnych wizjach świata, które charakteryzują prymitywne społeczeństwa. Możemy w tym przypadku mówić o trybalizmie (zamkniętej społeczności połączonej więzami krwi, uważającej za „ludzi” jedynie swoich własnych członków, zwykle klanu lub plemienia) i odpowiadającej mu w dziedzinie religii monolatrii (wierze, że bogowie mają charakter plemienny). Partykularyzm cechuje wszystkie prymitywne kultury i cywilizacje świata przedchrześcijańskiego, gdzie nie uznawano możności wejścia do plemienia inaczej niż poprzez urodzenie się w nim oraz sankcjonowano ten ekskluzywizm za pomocą monolatrycznych religii, gdzie bogowie byli łaskawi wyłącznie dla członków plemienia. Najbardziej znane historyczne formy partykularyzmu to starożytne Grecja i Izrael. Grekiem i Żydem można się było wyłącznie urodzić, często obwarowane to było jeszcze warunkiem, iż obydwoje rodzice są członkami plemienia (Ateny, Izrael po reformach rasistowskich Ezdrasza i Nehemiasza); w społecznościach tych bogowie mieli charakter plemienny i nie było możliwe aby Bóg Izraela (Jahwe) był zarazem Bogiem wszystkich ludzi; a nawet aby Grek modlił się do boga poza granicami własnej polis. W takich warunkach niemożliwe jest stworzenie uniwersalistycznej koncepcji człowieka. Każdy obcy jest zarazem innowiercą, poganinem, który nie jest członkiem „narodu wybranego” (Izrael), jest „barbarzyńcą” mający mniejszy mózg i silniejsze mięśnie (Grecja). Wszystkie koncepcje religijne i filozoficzne, które znamy z Izraela i Grecji, nie odnoszą się zatem do „człowieka”, lecz wyłącznie do członków własnego plemienia. Pozostali ludzie nie są właściwie ludźmi, są predestynowani do bycia niewolnikami (Arystoteles) lub też są zwykłymi „bydlętami” (żydowskie określenie „goj”).
[edytuj] Warunki powstania
Uniwersalizm powstać może tedy wyłącznie we wspólnotach niejednolitych etnicznie i wieloreligijnych. Po raz pierwszy w historii Europy narodził się w świecie hellenistycznym, gdy Grecy zmieszali się z ludami od Epiru po Indie. Powstało wtenczas pierwsze w historii przekonanie, że kultura nie ma ekskluzywnego trybalnego charakteru; Hellenem mógł być każdy, kto posługiwał się zwulgaryzowaną greką (koine), co dawało mu podobne prawa do pełnienia funkcji publicznych lub wojskowych. Równocześnie kultura grecka zmieszała się z miejscowymi kulturami wschodnimi tworząc mieszankę autochtonicznych wierzeń i obyczajów z symboliką grecką. Podobną otwartość na idee uniwersalistyczne znajdujemy u Rzymian co wynikało z faktu, że Rzym nie powstał z organizacji plemiennej, lecz założyli go zbiegowie z różnych plemion. Świadomość tego pochodzenia u Rzymian czyniła ich otwartymi na inne kultury i innych ludzi, co uwidaczniało się w Cesarstwie Rzymskim i jego opartej na tolerancji polityce. Filozofia uniwersalizmu powstała jednak w Palestynie, a jej wyrazem było nauczanie Jezusa Chrystusa. Jej szeroką recepcję i szybkość rozpowszechniania się, poza walorami religijnymi, zawdzięczamy także ówczesnej specyficznej sytuacji kulturowo-politycznej. Palestyna była wtenczas poddana silnym wpływom kulturalnym uniwersalistycznego hellenizmu; Jezus urodził się zresztą w zhellenizmowanym otoczeniu, na co wskazuje nadane mu zgreczone imię Jezus zamiast tradycyjnego hebrajskiego Joszua. Zjednoczenie polityczne świata tamtej epoki – dzięki Pax Romana – ułatwiło z kolei podróże apostołów i kontakty pierwszych gmin chrześcijańskich. Biografowie Chrystusa wskazują wprawdzie, że przemawiał On nade wszystko do żydów, ale niektóre fragmenty Ewangelii wyraźnie wskazują na uniwersalistyczne przesłanie (np. przypowieść o Samarytaninie); akcenty te rozwinięte zostały przez pierwszych chrześcijan, szczególnie św. Pawła, gdy okazało się, że naród wybrany odrzucił swojego Mesjasza. Narodziła się wtedy koncepcja „duchowego Izraela”, ponadplemiennego, którego wyrazem jest Kościół powszechny (katolicki). Dzięki działalności Kościoła kolejne 20 stuleci zostało zdominowanych przez uniwersalistyczną wizję świata, choć z różnymi neotrybalnymi próbami reakcji (tzw. judaizujący we wczesnym chrześcijaństwie, partykularyzm narodowy w okresie reformacji, niektóre odmiany nacjonalizmu, rasizm).
[edytuj] Formy uniwersalizmu
We współczesnym świecie egzystują różne formy uniwersalizmu, stanowiące albo rozwinięcie idei chrześcijańskich, albo różnorakie zlaicyzowane herezje tej doktryny, zwykle zresztą wrogie wobec chrześcijaństwa. Wyróżniamy tedy uniwersalizm:
[edytuj] Łaciński
Uniwersalizm ten stanowi kulturową nadbudowę dla nauczania Kościoła i polega na połączeniu trzech elementów: doktryny religijnej Kościoła, doktryny prawnej starożytnego Rzymu i pojęć filozoficznych starożytnej Grecji. Zakres terytorialny występowania tego uniwersalizmu pokrywa się z zakresem występowania katolicyzmu. Uniwersalizm ten swoje apogeum przechodził w późnym średniowieczu, a w okresie wielkich odkryć geograficznych jego zasady rozprzestrzeniły się na Amerykę Łacińską, duże połacie czarnej Afryki i niewielkie wysepki w Azji (Filipiny). Uniwersalizm ten od epoki oświecenia przeżywa głęboki kryzys w związku z pojawieniem się, heretyckiego względem niego i wrogiego wobec niego, uniwersalizmu praw człowieka, triumfującego od rewolucji francuskiej.
[edytuj] Chrześcijański
Uniwersalizm tego typu wyłonił się w wyniku schizmy prawosławnej (1054) oraz narodzin protestantyzmu w XVI wieku. W odróżnieniu od uniwersalizmu łacińskiego nie posiada swojego duchowego przywódcy w osobie papieża, w większej lub mniejszej mierze odrzuca także konstytuujące uniwersalizm łaciński zasady prawa rzymskiego (prawosławie) oraz zasady filozofii greckiej, które zastępuje zasadą swobodnej interpretacji świata siłą jednostkowego rozumu (protestantyzm); zachowuje jednak chrześcijańskie przekonanie, że wszyscy ludzie stanowią jedną rodzinę, ponieważ wszyscy są dziećmi Boga, choć znajdujemy tu neotrybalistyczne przekonanie, że istnieją narody w jakiś sposób przez Boga wybrane (predestynowane – kalwinizm) i neomonolatryczne, iż pewne formy religii mają charakter narodowy (prawosławie w Rosji). Uniwersalizm chrześcijański stanowi tedy zubożoną wersję uniwersalizmu łacińskiego, która odrzuciła dorobek katolicki wykraczający poza spuściznę Ewangelii (protestanckie odrzucenie Tradycji katolickiej) i Kościoła pierwszego tysiąclecia (prawosławie). Z punktu widzenia uniwersalizmu łacińskiego jest to ewidentny regres, skostnienie zasad uniwersalistycznych na pewnym historycznym etapie, który został uznany za zasadę ponadczasową.
[edytuj] Religijny,lecz niechrześcijański
Uniwersalizm ten pojawia się we wszystkich religiach, które przekraczają etap monolatryczny i uznają, że Bóg nie ma charakteru plemiennego, lecz ogólnoludzki. W najbliższym nam geograficznie rejonie spotykamy ten rodzaj u. w islamie, który powstał w wyniku wyraźnej inspiracji judaistycznej i chrześcijańskiej. Odrzucając wprawdzie typowe dla obu tych religii dogmaty, zachowuje przekonanie, że Allach jest ojcem wszystkich ludzi. Podobny charakter ma uniwersalizm buddyjski, który przekroczył granice plemienne i narodowe; pamiętać jednak trzeba, że buddyzm jest bardziej systemem filozoficznym niż religijnym.
[edytuj] Ekumeniczny
Jest to najmłodszy ze wszystkich wielkich systemów uniwersalistycznych. Narodził się właściwie dopiero w XX wieku wraz z zupełnie nowym pojęciem ekumenizmu (aż do Soboru Watykańskiego II utożsamianym z bezwarunkowym powrotem protestantów na łono Kościoła), czyli szukaniem łączności wszystkich chrześcijan, a w wersji dalej idącej, wszystkich wyznawców religii monoteistycznych (w wersjach skrajnych nawet wszystkich ludzi wierzących w boga/bogów). Jego przeciwnicy zarzucają mu herezję synkretyzmu, czyli szukania wspólnej religii „ludzkości” poza dogmatyką katolicką, co zresztą w wielu przypadkach modernistycznych teologów - powołujących się na bliżej nieokreślony „duch soborowy” - bez wątpienia jest prawdą.
[edytuj] Praw człowieka (demokratyczny)
Uniwersalizm tego kierunku opiera się na przekonaniu o powszechnym, ponadczasowym charakterze obowiązywania praw człowieka oraz zasad i ideologii demokracji. U. ten jest wrogo nastawiony w stosunku do wszystkich uniwersalizmów o charakterze religijnym, gdyż ma charakter radykalnie świecki i w sumie antyreligijny. Nietrudno jednak dostrzec, że u jego podstaw stoi zlaicyzowane nauczanie chrześcijańskie o przyrodzonej godności człowieka jako dziecka Boga (prawa człowieka) oraz protestancka teoria powszechnego kapłaństwa (demokracja). U. praw człowieka stanowi tedy zwyczajną herezję religijną, zrodzoną z wrogości wobec zinstytucjonalizowanej religii i żywiącą się nienawiścią do swojego pierwowzoru.
[edytuj] Kosmopolityczny
Uniwersalizm tego typu zawsze dominował pośród wykształconych, wyższych warstw społecznych (arystokracja) i wynikał z faktu, że arystokratyczno-feudalne pojęcia honoru i lojalności dotyczyły zawsze osoby władcy, a nie ziemi i zamieszkującego ją narodu. Pierwowzorem takiej postawy był urodzony na ziemiach dzisiejszej Hiszpanii Seneka, którego zainteresowania zawsze obracały się wokół dworu a nie ojczystej krainy. Lojalność wobec władcy wymagała czasem walki z własną ojczyzną i narodem, czego przykładem jest okres rewolucji francuskiej, gdy francuska arystokracja udała się na emigrację i czynnie walczyła z republikańską ojczyzną, a co wyrażała dewiza Là où sont les lys, là est la patrie (tam gdzie są lilie (Burbonów), tam jest ojczyzna). Uniwersalizm kosmopolityczny łączył niezrozumienie problematyki ojczyzny z niezwykle wyrafinowaną kulturą, czyli z głębokim osadzeniem w światopoglądzie cechującym uniwersalizm łaciński. Nową postać uniwersalizmu kosmopolitycznego znajdujemy dopiero po I wojnie światowej, gdy pojawił się pacyfizm, globalizm i uniwersalizm tego typu zlał się z radykalną wizją uniwersalizmu praw człowieka i ideologią demokracji, czyli z uniwersalizmem przeciwstawnym uniwersalizmowi łacińskiemu. Wyrazem tej nowej formuły uniwersalizmu kosmopolitycznego jest projekt Unii Europejskiej, której obywatele powinni posiadać tożsamość „europejską” oraz, pomocniczą wobec tej pierwszej, transregionalną (euroregiony).
[edytuj] Marksistowski (internacjonalizm)
Uniwersalizm tego kierunku zakłada jedność rodzaju ludzkiego, pojętego jako klasa robotnicza lub klasy pracujące i jest skierowany przeciwko, rzekomo istniejącej, „międzynarodówce burżuazji”. Jego realizacją praktyczną był komunizm.
| Autor |
|---|
| Adam Wielomski |
[edytuj] Bibliografia
- F. Baldensperger: Le mouvement des idées dans l’émigration française (1789-1815). Paris 1924. T.I-II
- F. Koneczny: O ład w historii. Warszawa 1983
- F. Koneczny:Prawa dziejowe. T.I-III. Warszawa 1985-1988
- F. Koneczny:Państwo w cywilizacji łacińskiej. Wrocław 1986
- F. Koneczny:Kościół a cywilizacje. Lublin 1996
- F. Koneczny:O cywilizację łacińską. Lublin 1996
- J. Hofmann (red.): Universale Menschenrechte im Widerspruch der Kulturen. Bd. 2, Der Symposien: Das eine Menschenrecht für alle und vielen Lebensformen. Frankfurt 1994
- K. Adam: Natura katolicyzmu. Warszawa 1999
- P. Virion: Rząd światowy: globalizm, antykościół i superkościół. Komorów 1999
- J. Phlegerl: Die Aufklärung der Aufklärer: universalistische Ideologie- und Rassismuskritik: Entwicklungen, Positionen und Thesen: ein Handbuch. Frankfurt 2001
- A.L. Szcześniak: "Paneuropa" : Stany Zjednoczone Europy - czyli Eurokołchoz. Radom 2002
- J. Warszawski: Uniwersalizm. Zarys narodowej filozofii społecznej. Biała Podlaska 2005
