Tyrania

From Metapedia

Tyrania - (z gr. tyrannis) to forma rządów w greckich miastach-państwach w okresie przejściowym pomiędzy arystokracją a demokracją; w czasach średniowiecza synonim władzy nieprawowitej, a w epoce nowożytnej pejoratywne określenie władzy jednoosobowej.

Tyrania narodziła się w Grecji jako forma rządów o charakterze ŕ populistycznym, w czasie walk ludu i arystokracji o władzę polityczną nad greckimi polis. Do najbardziej znanych tyranów należeli: Trazybulus w Milecie, Polikrates na Samos, Kypselidzi w Koryncie, Pizystradzi w Atenach, Teagenes w Megarze, Ortagorydzi w Sikionie, Gelon i Hieron w Syrakuzach (VI-VII w. przed Chrystusem). Wedle świadectw starożytnych – szczególnie Platona – tyrani rekrutowali się spośród arystokratów, którzy z różnych powodów weszli w konflikt ze swoim stanem i stanęli na czele ludowych rewolt skierowanych przeciwko arystokracji. Po udanym przewrocie rzadko wprowadzano rządy demokratyczne, gdyż lud nie posiadał dostatecznej świadomości politycznej i – co za tym idzie – woli do bezpośredniego sprawowania władzy. Tyrani realizowali socjalne postulaty biedoty, rabując ziemię arystokracji i rozdając ją bezrolnym, umarzali długi, brali lud w opiekę przed sądami, organizowali wielkie igrzyska i imprezy sportowe obarczając kosztami pokonaną arystokrację. Rządy tyranów cechowała tedy skłonność do egalitaryzmu, co znakomicie zobrazował Arystoteles przytaczając anegdotę o tyranie Periandrze, który radząc Trazybulowi jak utrzymywać się przy władzy, wszedł z sierpem na pole i „ścinał wystające kłosy” (Polityka, 1311a). Tyrania grecka zwykle była formą rządów przejściowych, gdyż rządy tego typu znikały raptowanie w momencie wyczerpania się majątków arystokratów. Rozbudzone roszczenia socjalne ludu nie mogły być wtenczas dalej zaspokajane i tyranie upadały w wyniku ludowego przewrotu, który kończył się zwykle wprowadzeniem demokracji; lub też upadały w wyniku przewrotu arystokratycznego (ŕ kontrrewolucja). Ta populistyczna, antyarystokratyczna polityka tyranów spowodowała, że ta forma rządów została przez starożytnych filozofów – pochodzących ze społecznych elit (Platon, Arystoteles) – opisana wyjątkowo krytycznie, choć historycy zwracają uwagę, że niekiedy rządy te całkiem dobrze zasłużyły się dla ekonomii, kultury lub kodyfikacji prawa.

Późniejsi autorzy, czerpiąc z klasyków starożytnych, mieli przed oczami wizję tyrana-zbrodniarza, co spowodowało, że pojęciu temu nadano znaczenie jednoznacznie pejoratywne, a którego to znaczenia zapewne słowo to nie posiadało w klasycznej grece. W średniowieczu połączono pojęcia „tyranii” i „despotyzmu”, podczas gdy aż do tej pory despotyzm łączono z formami władzy arbitralnej typowymi dla Persji i innych krajów orientalnych. Mówiąc o tyranii musimy pojęcie to jednak starannie rozróżnić od terminu „despotyzm”, gdyż słowa te traktowane są współcześnie jako synonimy, a pierwotnie znaczyły zupełnie co innego. Tyrania to forma rządów, gdzie władza ma charakter jednoosobowy i charakteryzuje się nieprawością metody zdobycia tej władzy; możemy tedy zdefiniować tyranię jako formę władzy nieprawowitej i jednoosobowej. W klasycznym rozumieniu tego terminu nie warunkuje to konieczności, aby władza ta miała charakter określany dziś mianem „tyrańskiego”, czyli cechowała się okrucieństwem i represjami. Jest to tylko oznaczenie nieprawowitości metody dojścia do władzy. Termin „despotyzm” z kolei oznacza formę rządów, gdzie władca doszedł do władzy w sposób legalny (np. przez dziedziczenie), lecz rządzi za pomocą terroru i aparatu represji, nie szanuje praw i własności poddanych. Ze wspomnianych wyżej przyczyn historycznych, a szczególnie tego, że greckie tyranie znamy wyłącznie z opisu ich przeciwników, różnice pomiędzy tymi pojęciami zatarły się i w myśli politycznej średniowiecza używano ich bądź zamiennie, bądź też pod określeniem „tyrania” funkcjonowały znaczenia obydwu terminów.

Połączenie obydwu pojęć wiązało się ze zmianą, jaka zaszła w średniowieczu, odnośnie pojęcia czym jest władza prawowita. We wczesnym średniowieczu, w epoce monarchii patrymonialnej, gdy książę (król) był właścicielem wszystkich rzeczy i osób na swoim terytorium, gdy państwo traktowano jako prywatną własność księcia, nikogo nie mogła razić nadmierna surowość lub okrucieństwo władcy. W rozpowszechnionych wówczas kategoriach św. Augustyna, skoro „wszelka władza pochodzi od Boga”, to charakter taki ma również władza despotyczna, będąca „biczem Bożym” na poddanych. W języku politycznym św. Augustyna i jego uczniów nie istniało pojęcie „tyranii”, gdyż każda władza i każde jej postanowienie było wynikiem woli Boga. Radykalnie pogląd ten zmienił się w późnym średniowieczu (XIII-XV w.), gdy pojawiło się pojęcie „Korony”, w wyniku czego oddzielono osobę monarchy od urzędu, przypisując monarsze nie tyle posiadanie na własność państwa (wraz ze wszystkimi osobami i rzeczami), lecz administrowanie nim w celu zapewnienia mu pomyślności, rozwoju, a nade wszystko zbawienia poddanych. Prawowitość władzy zaczęto przeto wywodzić nie z samego faktu jej istnienia – co rzekomo miało być wyrazem woli Boga – lecz ze zgodności jej rządów z przyrodzonym porządkiem natury i prawem naturalnym oraz prawowitości jej pochodzenia (tzw. „legitymizm użytkowania” i „legitymizm źródła” jak trafnie nazwano te kategorie w języku hiszpańskim). Pojęcie króla (rex) zaczęto wywodzić od określenia „recte regere” (sprawiedliwe rządy). W zdefiniowaniu pojęcia „tyranii” wielkie zasługi położył św. Tomasz z Akwinu, który określił cele władzy jako służbę dobru wspólnemu (rozumiejąc pod tym także zbawienie poddanych) i uznając, że każda władza, która nie służy dobru wspólnemu i za pomocą niemoralnego prawodawstwa przeszkadza poddanym w osiągnięciu zbawienia, jest władzą tyrańską. Tomasz zdecydowanie silniej podkreślał wagę „legitymizmu użytkowania” nad „legitymizmem źródła”, co powiązało pojęcie „tyranii” nie z pochodzeniem tej formy rządu, lecz z wadliwym sposobem sprawowania władzy, czyli z tym, co do tej pory zwano „despotyzmem”; słowo „tyrania” zaczęło być używane w znaczeniu władzy despotycznej. Św. Tomasz dokonał także nowatorskiej wykładni stwierdzenia św. Pawła, że „wszelka władza pochodzi od Boga”, wskazując, że od Boga pochodzi władza jako instytucja, stworzona aby dbała o dobro wspólne; osoba władcy pochodzi zaś od ludzi i jeżeli osoba ta nie kieruje się dobrem wspólnym, staje się tyranem, którego wolno obalić nawet na drodze zbrojnej. W ten sposób tyran stał się synonimem władcy, który ignoruje prawo naturalne.

Drogą wytyczoną przez Tomasza poszła następnie myśl nowożytna (ŕ modernizm polityczny), nakazująca władzy podporządkować się prawu natury w takiej wersji, jaką stworzyli filozofowie ŕ Oświecenia. Myśliciele będący prekursorami liberalizmu (J. Locke, ŕ Wolter, fizjokraci francuscy) kładli nacisk na potrzebę szanowania przez władzę własności prywatnej, uznając za tyranię każdą władzę, która na własność nastawała, czy to bezpośrednio, czy też za pomocą nadmiernych podatków. Kwestia czy władza ta była obrana przez naród czy miała charakter dziedziczny, miała znaczenie drugorzędne, a fizjokraci wręcz pochwalali despotyzm w Chinach, skoro nie nastaje na własność prywatną, a nawet stanowi jej gwarancję (F. Quesnay: Despotisme de la Chine, „Ephémérides du citoyen”. T. III-VI z 1767 roku). Inaczej sprawę tę postrzegali prekursorzy myśli demokratycznej (J.J. ŕ Rousseau, D. Diderot, G. Mably), którzy tyranię utożsamili z brakiem demokracji, czyli z monarchiczną formą rządów. W wieku XVIII upowszechnili oni pogląd, że istnieją zasadniczo dwie formy rządów: tyrania i demokratyczna republika na wzór greckiej polis. Każda monarchia z natury jest tyranią, a więc jest rządem nieprawowitym. Pogląd taki wynika z Umowy społecznej (1762, wyd. polskie 1920) Jeana Jacquesa Rousseau. Znajdziemy go także w słynnej Encyklopedii (hasła autorstwa de Jalucourta: Patrie, Patriote, Patriotisme w: J. Le Rond d’Alembert (red.): Encyclopédie ou Dictionnaire raisoné des sciences, des arts et des métiers. T. XII. Neufchastel 1765). Rousseau poucza nas, że pogląd taki zaczerpnął – a wraz z nim zapewne i inni filozofowie epoki – z dzieł Plutarcha (Wyznania. T. II. Warszawa 1978).

Z biegiem czasu optyka demokratyczna zwyciężyła i już w czasie ŕ rewolucji francuskiej tyranię jednoznacznie kojarzono z monarchią. Proces ten uwidacznia się zresztą już i we wcześniejszej o sto lat rewolucji angielskiej, gdy w 1649 roku Karola I ścięto „jako tyrana, zdrajcę i mordercę”. W czasie rewolucji francuskiej słowa „król” i „tyran” stały się synonimami, o czym zaświadcza parodia procesu Ludwika XVI przed jakobińskim konwentem, gdy głównym zarzutem wobec zdetroniozwanego monarchy był fakt, iż do 1789 roku, nie posiadając legitymizacji demokratycznej, rzekomo sprawował „tyranię”. Właściwie to nawet do końca nie wiadomo na czym tyrania ta polegała: czy rządził w sposób okrutny, czy też, że nie był wybrany przez naród? Za odpowiedź musi nam wystarczyć lapidarne stwierdzenie A. L. Saint-Justa – wypowiedziane w czasie dyskusji na konwencie - że „tyran nie jest człowiekiem, jest tyranem” (Wybór pism. Warszawa 1954). Przez cały wiek XIX słowo „tyrania” znajdowało się w politycznym wokabularzu republikańskiej lewicy, która określała w ten sposób wszelkie formy władzy monarchicznej. Wraz z obaleniem tej władzy i procesami demokratyzacji w II połowie XIX wieku określenie to prawie zupełnie znikło z języka polityki.

Przegląd opinii na temat czym jest tyrania wskazuje, że termin ten ulegał historycznym transformacjom od czasu gdy utracił swoje pierwotne znaczenie, czyli określenie władzy jednoosobowej zdobytej ze złamaniem zasad prawa. Wyjątkowo pejoratywne zabarwienie tego słowa powodowało, że tyraniami nazywano takie rodzaje władzy jednoosobowej, które budziły antypatię ludzi terminem tym się posługujących. Tyran został skojarzony z władzą nieprawowitą, jednak jasne określenie kiedy władza jest, a kiedy przestaje być prawowita zawsze miało pewien kontekst historyczny i kulturowy, w wyniku czego dla absolutystów (R. Filmer, J. Bodin, T. Hobbes) tyrania w ogóle nie istnieje, gdyż rząd istniejący zawsze jest prawowity; dla zwolenników szkoły prawa naturalnego tyranię klasyfikuje się na podstawie zgodności jej rządów z tymże prawem, lecz szkoła ta – zawierająca się pomiędzy św. Tomaszem a Locke’iem - nie umiała nigdy jednoznacznie określić co jest tym prawem; dla radykalnych demokratów i rewolucjonistów tyranią jest każdy rząd, który nie posiada demokratycznej legitymizacji. W ścisłym, greckim znaczeniu terminu „tyrania” nie kojarzył się zaś ze sposobem sprawowania władzy, a jedynie z metodą zdobycia rządów przez jednostkę. We współczesnym języku politycznym taką formę rządów jednostkowych, gdzie suweren dochodzi do władzy drogą nielegalną i nie posiada legitymizacji ani tradycyjnej, ani demokratycznej i utrzymuje się przy władzy za pomocą siły, określamy mianem ŕ dyktatury.

Autor
Adam Wielomski

[edytuj] Bibliografia

Arystoteles: Polityka. (wydania różne), Platon: Państwo. (wydania różne), C. Schmitt: Die Diktatur. Berlin 1921; L. Strauss: Prawo naturalne w świetle historii. Warszawa 1969; L. Strauss: The City and the Man. Chicago and London 1978; T. Banaszczyk: Studia z arystotelesowskiej teorii społeczno-politycznej. Katowice 1985; J. Baszkiewicz: Myśl polityczna wieków średnich. Poznań 1998; A. Ryś: Filip II Macedoński w ocenie mówców attyckich IV wieku p.n.e.: tyran czy władca idealny? Gdańsk 2002; A. Wielomski: Śmierć Ludwika XVI w świetle ówczesnego prawa francuskiego, „Pro Fide, Rege et Lege”, 2 (2004).