Socjaldemokracja

Socjaldemokracja - to umiarkowana doktryna polityczna w obrębie ideologii socjalistycznej, cechująca się połączeniem postulatów państwa socjalnego z wizją liberalnej demokracji parlamentarnej.

Współczesne pojęcie socjaldemokracji znacząco różni się od znaczenia, jakie słowu temu nadawano w XIX wieku, gdy pojęcie to się narodziło. Aż do początku XX wieku jest ono synonimem komunisty. Rozdzielenie znaczeń „komunista” i „socjaldemokrata” przypada na okres I wojny światowej, gdy socjaldemokraci niemieccy (SPD) poparli niemiecki wysiłek wojenny, tym samym akceptując istnienie państwa narodowego. Przeciwnicy tego stanowiska – głoszący internacjonalistyczną rewolucję proletariacką – wystąpili wtenczas z oficjalnych partii socjaldemokratycznych (socjalistycznych) i samookreślili się mianem „komunistów”.

Rozłam organizacyjny jest pokłosiem wcześniejszego spięcia doktrynalnego. Karl Marks (1818-1883) w swych licznych publikacjach konstytuujących ideologię socjalistyczną przewidywał, że kapitalizm upadnie w wyniku rewolucji proletariackiej z powodu narastania sprzeczności klasowych i zaniku konserwatywnej klasy średniej, która, po spauperyzowaniu się w wyniku procesu akumulacji kapitału, zasili proletariat. Nadzieja na rewolucję opierała się tedy na przekonaniu, że kapitalistów będzie coraz mniej, a będą coraz bogatsi, a równocześnie nie będą zdolni do żadnych ustępstw o charakterze socjalnym. Praktyka jednak nie potwierdziła tych obserwacji. Mimo że Marks żył dostatecznie długo aby ujrzeć pierwsze reformy socjalne, z przyczyn dogmatycznych ignorował te fakty, nie pozostawiając swoim uczniom wskazówek czy należy przyjmować czy też odrzucać ewentualną możliwość kompromisu z burżuazją. Lewica ruchu socjalistycznego – przyszli komuniści – kompromis taki odrzucała. Na prawicy ruchu Ferdinand Lassalle (1825-1864), a przede wszystkim Edouard Bernstein (1850-1932) głosili możliwość kompromisu z burżuazją, poprzez ustanowienie państwa socjalnego na drodze reform (tzw. reformizm) za pomocą instrumentów demokratycznych i z koniecznością rewizji (tzw. rewizjonizm) radykalnego programu społecznego przez akceptację małej i średniej własności prywatnej w celu poszerzenia elektoratu i możności odniesienia zwycięstwa wyborczego. Ten właśnie odłam niemieckiego ruchu robotniczego w 1914 roku poparł „burżuazyjne” państwo Niemieckie, co spowodowało wyodrębnienie się z SPD komunistów i zachowanie nazwy „socjaldemokracja” dla umiarkowanego skrzydła partii. Z biegiem czasu pojęcia „socjaldemokracja” zaczęto używać w stosunku do wszystkich tych socjalistów, którzy odrzucili komunistyczne idee zniesienia własności prywatnej i doktrynę dyktatury proletariatu.

Mimo akceptacji drobnej własności, państwa jako instytucji i demokracji jako ustroju, przez dziesięciolecia socjaldemokracja pozostawała w sumie partią społecznie radykalną, głosząc bardzo szeroki program nacjonalizacji przemysłu, centralnego planowania gospodarczego, łącząc to jednak z demokratyczną ideą kontroli wyborców nad procesami interwencji państwowej w życie społeczno-gospodarcze. Cała historia socjaldemokracji europejskiej stanowi linię ciągłą jej stopniowej deradykalizacji od marksistowskich teorii zniesienia własności w ogóle po współczesną socjaldemokrację, na ogół pogodzoną z istnieniem także wielkiej własności przemysłowej lub bankowej. Proces ten – warunkowany zderzeniem z realiami ekonomicznymi – trwa dosyć powoli, czego dowodzi fakt, że niemiecka SPD oficjalnie odżegnała się od marksizmu dopiero w 1959 roku. Jedyną partią socjaldemokratyczną Europy, która nie przeszła nigdy przez marksizm jest Labour Party, wyrastająca z ruchu chrześcijańskich związków zawodowych.

Pierwszym etapem ewolucji socjaldemokracji jest tedy wzmiankowane uznanie państwa „burżuazyjnego” w postaci chęci jego obrony w 1914 roku oraz brania udziału w wyborach parlamentarnych i współtworzenie koalicji rządzących (przełom XIX i XX wieku).

Drugim etapem rozwoju doktryny jest przekonanie, że radykalny program etatystyczny jest panaceum na problemy stwarzane przez gospodarkę rynkową. Chronologicznie jest to okres od I wojny światowej do lat siedemdziesiątych XX wieku. Dochodzące wtenczas do władzy samodzielnie lub w koalicjach partie socjaldemokratyczne prowadzą niezwykle szerokie akcje nacjonalizacyjne ciężkiego przemysłu, transportu, handlu zagranicznego, górnictwa. Celem tych operacji jest regulacja przez państwo rynku, budowanie tzw. państwa dobrobytu, zapewniającego każdemu obywatelowi pracę lub wysoki zakres świadczeń socjalnych. Jednym z zasadniczych haseł jest polityka pełnego zatrudnienia, czyli likwidacja zjawiska bezrobocia. Celowi temu służy nacjonalizacja przemysłu, który zostaje oderwany od mechanizmów rynkowych i – korzystając z państwowych dotacji – tworzy dodatkowe miejsca pracy, które nie mają uzasadnienia ekonomicznego, podrażają produkcję, lecz likwidują bezrobocie. Polityka socjaldemokratyczna przyjmuje ideę sztucznego zwiększania konsumpcji, a za pomocą tej ostatniej, zwiększania produkcji. Odbywa się to właśnie za pomocą sztucznej likwidacji bezrobocia w postaci tworzenia miejsc pracy w państwowych przedsiębiorstwach, a także – odrzuciwszy monetaryzm – za pomocą polityki inflacyjnej, mającej na celu zwiększenie wewnętrznego popytu na wyroby krajowe.

Lata siedemdziesiąte wykazały utopijność tego programu, czego wyrazem jest katastrofa ekonomiczna rządzonej przez socjalistów Francji, gdzie upaństwowiony przemysł, zamiast być kołem zamachowym gospodarki, poprzez nakręcanie konsumpcji i produkcji, stał się zupełnie nierentowny i musiał być wiecznie dofinansowywany przez budżet państwa. Podwyżka podatków i polityka inflacyjna – za pomocą których próbowano doprowadzić do zwiększenia potrzebnych w tym celu dochodów budżetu – spowodowała upadek przedsiębiorczości i wywołała inflację. Podobne przejawy kryzysu zaczęto dostrzegać także w innych państwach socjaldemokratycznych, np. w Szwecji. Wstrząsem dla europejskich socjaldemokracji były wyborcze porażki brytyjskich labourzystów w konserwatystami Margaret Thatcher mimo fali górniczych strajków, szeroko komentowanych i pokazywanych przez media.

Te porażki ekonomiczne i polityczne zmusiły socjaldemokrację do kolejnej liberalizacji doktryny. Za jej początek i wyraz przyjmuje się wspólny manifest programowy Tony’ego Blaira i Gerharda Schrödera (1999), gdzie potępiono wcześniejsze ciągoty etatystyczne, skłonności do biurokratyzacji gospodarki, wysokie podatki, nadmiernie rozbudowany system opieki socjalnej i politykę inflacyjną. Można ocenić ten manifest jako akceptację, przez socjaldemokrację, zasady wolnego rynku i własności prywatnej z akcentowaniem jedynie problematyki społecznej. Świadectwem tej nowej polityki jest redukcja przez niemiecką SPD całego szeregu świadczeń socjalnych czy kontynuację polityki thaczeryzmu w Wielkiej Brytanii przez Tony’ego Blaire’a. Tradycyjny program etatystyczny socjaldemokracji staje się dziś program lewego skrzydła partii tego typu. Niepowodzenia zamierzeń budowy państwa dobrobytu i akceptacja zasad rynkowych – tradycyjnego wroga lewicy – socjaldemokracja stara się powetować akcentowaniem problemów światopoglądowych w rodzaju obrony praw człowieka, tolerancji, aborcji, praw kobiet i mniejszości seksualnych, a także zjednoczenia Europy. Oznacza to przesunięcie akcentu z problematyki społecznej, gdzie socjaldemokracja poniosła zdecydowaną porażkę, na problemy polityczne i światopoglądowe.

Opisując współczesną socjaldemokrację nie można nie wspomnieć o ekonomicznym wstecznictwie tej formacji w Polsce, której rządy w ostatnich latach wskazują, że zdecydowana większość jej działaczy tkwi nadal na drugim etapie rozwoju tej doktryny politycznej, gdzie wierzy się w cudowną siłę państwa, prawa i biurokracji dla przyśpieszenia rozwoju gospodarczego. Jedynym punktem nowoczesnego programu socjaldemokracji, który przyjęto w Polsce, jest polityka monetarystyczna, co wynika zapewne z pamięci o szalejącej inflacji przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych.

Autor
Adam Wielomski

Bibliografia:

S. Zawadzki: Państwo dobrobytu. Doktryna i praktyka. Warszawa 1970; Changer la vie. Programme de gouvernement du parti socialiste. Paris 1972; A. Jamróz : Partia Socjalistyczna SFIO w okresie IV Republiki, „Zeszyty Naukowe UJ. Prace z nauk politycznych”, z. IV (1974); W. Brandt, B. Kreisky, O. Palme: La social-democratie et l’avenir. Paris 1976; W. Kozub-Ciembroniewicz: Socjaldemokracja w Austrii współczesnej 1945-1966. Poznań 1982; W. Michalski: Partie socjaldemokratyczne Europy. Zarys encyklopedyczny. Warszawa 1982; L. Kołakowski: Główne nurty marksizmu. T. I-III. Londyn 1988; A. Antoszewski, R. Herbut: Socjaldemokracja w Europie Zachodniej. Wrocław 1995; A. Giddens: Trzecia droga. Odnowa socjaldemokracji. Warszawa 1999; E. Olszewski (red.): Doktryna i ruch socjaldemokratyczny. Puławy 2001.