Republikanizm

From Metapedia

Republikanizm - (od republika, łac. Res Publica – rzecz wspólna), to doktryna polityczna stworzona przez starożytnych myślicieli, mająca pewną kontynuacji w myśli nowożytnej, głosząca powiązanie instytucji niemonarchicznych z katalogiem cnót obywatelskich.

Za twórców klasycznego republikanizmu uważa się Arystotelesa (384-322 przed Chrystusem) i Cycerona (106-43 przed Chrystusem), czyli tych myślicieli klasycznych, którzy postulowali utrzymanie w Grecji i w Rzymie ustroju republikańskiego, bacząc pilnie, aby republika nie przekształciła się w inne formy ustrojowe, postrzegane jako ekstremistyczne, czyli ŕ tyranię lub demokrację.

Podstawową zasadą republikanizmu jest pojęcie dobra wspólnego, postrzeganego tu jako istota nie tylko republiki, lecz w ogóle istota państwa. Arystoteles słowo „państwo” wyrażał greckim określeniem politeja, które słowotwórczo pochodzi od terminu polis (niezgrabnie oddawane w języku polskim jako miasto-państwo); tym samym terminem politeja nazywał jednak także pewien typ ustroju państwowego, stanowiącego połączenie zasad demokracji (prawa polityczne posiada większość obywateli) i oligarchii (dla posiadania praw politycznych należy spełniać pewien niewysoki cenzus majątkowy), czyli takiego, gdzie prawa polityczne byłyby odebrane spauperyzowanym i skłonnym do posłuchu wobec demagogii socjalnej masom. W jego przekonaniu, dzięki takiemu zabiegowi politeja opierałaby się na klasie średniej, którą charakteryzuje polityczne umiarkowanie, odraza do demagogii socjalnej i płytkiego grupowego egoizmu; klasie tej grecki myśliciel przypisywał tedy najważniejszą z cnót ludzkich i obywatelskich: umiarkowanie, unikanie skłonności do rozwiązań skrajnych jakiegokolwiek rodzaju, które w polityce wyrażają systemy oparte na demagogii, braku szacunku dla prawa i pogardy dla idei dobra wspólnego: demokracja i tyrania. W teorii Arystotelesa zwraca uwagę nie tylko problem ustanowienia państwa na rządach klasy średniej, lecz także wyposażenie jej w pewien zestaw cnót o charakterze „republikańskim”, które pozwolą takiej polis nie przeistoczyć się w kolejną ze zdegenerowanych form rządu: oligarchię, czyli system gdzie prawa polityczne są oderwane od cnót obywatelskich i opierają się na mechanicznym kryterium cenzusu majątkowego. Podobnie, acz ze względu na odmienne warunki i tradycję nieco odmiennie, problemy te ujmował Cyceron, także widzący zagrożenie dla arystokratycznej republiki rzymskiej w demagogii prowadzącej do ustanowienia ustrojów skrajnych, takich jak jedynowładztwo lub rządy tłumu (demokracja). Ze względu na wielkość i tradycję Rzymu, Cyceron ostoję umiarkowania i cnót obywatelskich widział w rzymskiej arystokracji. To ona i tylko ona kierowała się tradycyjnymi walorami republikańskimi, traktowała państwo jako rzecz wspólną (Res Publica). Ta wizja arystokracji – którą cechuje patriotyzm, pojęty jako miłość dla praw i ojczyzny – znana jest nam również z opisów historii wczesnego Rzymu autorstwa Tytusa Liwiusza (59 przed Chrystusem – 17 po Chrystusie).

Cechą charakterystyczną klasycznej, starożytnej teorii republikańskiej jest oparcie ustroju niemonarchicznego na zasadzie prymatu dobra wspólnego (Arystoteles), zwanego inaczej sprawiedliwością (Cyceron); wartości te identyfikowane są z cnotą pojętą jako umiarkowanie, miłością dla ojczyzny i jej tradycyjnych praw. Klasyczny republikanizm nie opiera się tedy wyłącznie na propagowaniu instytucji politycznych kojarzących się z republiką; nie każda republika ma charakter republikański; wiele z nich posiada tylko instytucje łudząco podobne do sprawiedliwej republiki, lecz nie posiada charakteryzującego ją ducha i cnót. Dla Cycerona, wizja republikańska była już przeszłością Rzymu; pisarz ten był nie tyle myślicielem politycznym, twórcą jakiejś koncepcji politycznej, prawodawcą-utopistą, lecz raczej kronikarzem umierającego świata tradycyjnej i arystokratycznej republiki rzymskiej. Współczesne mu państwo zachowywało wprawdzie jeszcze instytucje republikańskie, pełne jednak było zepsucia, cnoty obywatelskie dawno wygasły i politycy tworzyli kolejne spiski dla obalenia republiki i wprowadzenia tyranii (Katylina). Oglądając współczesną mu republikę Cyceron nie wahał się tedy użyć swojego słynnego zawołania „O czasy! O obyczaje!” (O tempora, o mores!). Podobna była także sytuacja Arystotelesa, który tworzył wizję dobrej republiki w reakcji na przetaczającą się przez Grecję falę demokratycznych rewolucji i oligarchicznych kontrrewolucji.

Podkreślanie przez starożytnych prymatu wartości wspólnotowych (republikańskich) nad samymi instytucjami republikańskimi prowadzi wielu badaczy do postawienia pytania, co jest w klasycznym republikanizmie ważniejsze: duch instytucji czy same instytucje i, konsekwentnie, czy można oderwać cnoty obywatelskie od samych instytucji republikańskich? Panuje raczej zgodność, że duch tych instytucji był dla starożytnych ważniejszy od ich prawnego kształtu i instytucje republikańskie nie były celem samym w sobie, lecz jedynie narzędziem do ukształtowania ducha publicznego; można sobie więc wyobrazić sytuację, gdy cnoty republikańskie byłyby praktykowane w innym niż republikański ustrój. Klasyczni autorzy uważali to za rozwiązanie zbędne, gdyż uważali, że zdrowe moralnie społeczeństwo nie musi mieć nad sobą groźnego autorytetu monarchy i może rządzić się w państwie „wolnym” (republikańskim); monarchie i tyranie opisywali jako ustroje adekwatne dla ludów zepsutych i zdemoralizowanych, które nie są zdolne same sobą rządzić. Nie uważali jednak opisanej sytuacji za niemożliwą i nie traktowali instytucji republikańskich jako celu samego w sobie.

Prymat wartości republikańskich nad instytucjami typowymi dla tego ustroju wyróżnia antyczne rozumienie republikanizmu od tych form i idei, które przyjmuje on w epoce nowożytnej. U licznych autorów nowożytnych hołdujących republikanizmowi, wychowanych na literaturze klasycznej, szczególnie na sugestywnych opisach Tytusa Liwiusza (N. ŕ Machiavelli, J.J. ŕ Rousseau, Ch. de Montesquieu), znajdują się wizje o charakterze republikańskim, gdzie instytucje tego typu będą oparte na klasycznych cnotach, szczególnie na patriotyzmie i szacunku dla prawa. Niestety, próby praktycznego wprowadzenia instytucji republikańskich w czasach nowożytnych nie kończyły się najlepiej, czego dowodzi dyktatura „cnotliwców” we Francji, w postaci rządów jakobińskich (ŕ jakobinizm). Historyk ŕ rewolucji francuskiej opisuje to zjawisko następująco: „w tej republice górali, która uznawała suwerenność ludu w teorii, w praktyce suwerenem działającym miała być cnota; stąd był już tylko krok do niebezpiecznej koncepcji, iż nawet drobna mniejszość ludu jeśli była cnotliwa ex definitione uosabiając istotę Republiki, miała wyłączne prawo działania w jej imieniu. Takie było głębokie przekonanie Robespierre’a, który uważał się zresztą za demokratę. Zdaniem jego (...) tylko ci deputowani Konwentu, którzy stale manifestowali siłę swej cnoty, uosabiali suwerenność ludu” (S. Salmonowicz: Sylwetki spod gilotyny. Warszawa 1989). Przyjmując, zgodnie zresztą z wizją antyczną, wyższość idei cnót (ducha) nad instytucjami republikańskimi, jakobini przepoczwarzyli tę koncepcję w karykaturalne rządy terrorystyczne, gdzie grupa samozwańczych „cnotliwców” morduje tysiącami prawdziwych i wyimaginowanych wrogów republiki i jej cnót. Maximilien de ŕ Robespierre za cnotliwych obywateli uważał jedynie paryską sankiuloterię. Resztę ludu należało dopiero wychować do wolności. Ten model edukacyjny, wzorowany na Sparcie, miał stworzyć nowy typ obywatela-żołnierza. Ideał ten został sformułowany przez Michela Lepelletiera (Plan d’éducation nationale de Michel Lepelletier. Paris ok. 1791).

Porównując republikanizm klasyczny z jego próbami restauracji w epoce nowożytnej, możemy dojść do wniosku, że najbliższy realizacji wzorca modelowego był republikanizm sarmacki XVI-XVII wieku, kontynuowany następnie przez tradycję konfederatów barskich. Republikanizm ten opierał się na wizji elitarnej (ograniczony do stanu szlacheckiego), cnotach obywatelskich, patriotyzmie, rodzinie, tradycji, wierności wobec wiary religijnej; był przeciwny wszelkim zagrożeniom dla wolności w postaci despotyzmu (absolutum dominium), jak i demokracji opartej na powszechności praw politycznych. Republikanizm polski jest tedy jedyną udaną próbą realizacji idei przewodnich republikanizmu klasycznego. Wynika to z faktu, że w Rzeczypospolitej Szlacheckiej tradycja ta ukonstytuowała się sama, w trakcie wielowiekowego rozwoju historycznego i kształtowania się wolnościowych instytucji. Nigdy nie powstały tu wielkie dzieła teoretyczne, zamknięte systemy ideologiczne zawierające główne dogmaty republikańskie, które dopiero należy wcielić w życie, wedle książkowej teorii, bez oglądania się na panujące realia społeczne i mentalność. Zauważyć należy, że wielkie systemy republikańskie w zachodnim świecie powstały jako ideologie występujące przeciwko zastanej, tradycyjnej rzeczywistości, której przeciwstawiały abstrakcyjną, idealną wizję nie tylko ustroju politycznego, lecz także nowego człowieka – republikanina wyposażonego w liczne cnoty, których jednakże nie posiadali ówcześni ludzie zamieszkujący państwa zachodnie. Wprowadzenie modelu republikańskiego wymagało tedy rewolucji nie tylko politycznej, lecz i mentalnej, czyli stworzenia, wyprodukowania nowego człowieka na podstawie ideologii. Dostrzegli to jakobini i chcąc za wszelką cenę stworzyć w nieokreślonej przyszłości idealną republikę, musieli sprawować władzę dyktatorską i terrorystyczną, która na pewno nie była zgodna z ideałem republikańskim, opartym na rozumie i umiarze.

Na ideale republikanizmu zbudowano wszystkie istniejące dziś zachodnie państwa demokratyczne, odwołujące się do tradycji Greków, Rzymian i ideologów republikanizmu w epoce nowożytnej. Jest to jednak projekt stworzony na podstawie republikanizmu, który z opisu antycznej rzeczywistości przekształcony został w ideologię służącą do zburzenia istniejącego świata i wymyślenia na jego miejscu czegoś całkowicie nowego. Skutkiem tego, w wyniku licznych rewolucji, wprowadzono republikańskie instytucje, lecz nie ich ducha. Duch klasycznie republikański był tradycjonalistyczny, religijny i wspólnotowy; duch współczesnej demokracji jest modernistyczny, gardzi tradycją i obyczajem; odrzuca społeczny wymiar religii, sprowadzając ją do indywidualnej opinii jednostki; odrzuca pojęcie dobra wspólnego. Jedynym nurtem współczesnej myśli politycznej kontynuującym tradycję republikanizmu jest ŕ komunitaryzm, który jest jednak raczej teorią polityczną, niż rzeczywistością. Najistotniejszą modyfikacją republikanizmu przez współczesne demokracje jest właśnie zasada demokratyczna. Klasyczni republikanie absolutnie nie byli demokratami, obawiali się tłumu nie mającego szacunku dla dobra wspólnego, prawa i kierującego się najniższymi instynktami, a nie rozumem. Wedle klasycznych republikanów, cnoty obywatelskie mają charakter elitarny, gdyż mają one charakter racjonalny, a lud jako całość nie jest zdolny kierować się rozumem. Demokracja i republikanizm są w istocie systemami opozycyjnymi, które łączy jedynie niemonarchiczna forma władzy; republikanizm jest rządami cnoty i dobra wspólnego, podczas gdy demokracja to rządy irracjonalnej większości sprawowanej przez demokratów, o których Arystoteles pisał, że „demokratę cechuje niskie pochodzenie, ubóstwo i nieokrzesanie” (Polityka).

Autor
Adam Wielomski

[edytuj] Bibliografia

S. Flesch: Die Republik: eine prinzipielle Untersuchung. Bern 1918; L. Strauss: Thoughts on Machiavelli. Glencoe 1958; T. Banaszczyk: Studia z arystotelesowskiej teorii społeczno-politycznej. Katowice 1985; S. Filipowicz, N. Gładziuk, J. Józefowicz: Republika: rozważania o przemianach archetypu. Warszawa 1995; Z. Ogonowski: Filozofia polityczna w Polsce XVII wieku i tradycje demokracji europejskiej. Warszawa 1999; J. Bartyzel: Demokracja. Radom 2002.