Radykalizm

From Metapedia

Radykalizm (z fr. le radicalisme) to słowo, które posiada dwa znaczenia:

• w języku współczesnej polityki jest to postawa polityczna charakteryzująca się radykalizmem postulatów w stosunku do istniejących stosunków politycznych lub społecznych
• w języku politycznym XIX wieku nurty polityczne i ideologiczne o charakterze lewicowym, radykalnie przeciwne tradycyjnym instytucjom, stosunkom i obyczajom

W znaczeniu pierwszym, radykalizm jest postawą kontestującą istniejący porządek polityczny lub społeczny. Kontestacja ta może mieć najrozmaitszy charakter. Do ruchów, doktryn określanych mianem radykalnych zaliczyć można ugrupowania i ideologie skrajnej lewicy (np. Nowa Lewica), ekstremistyczne organizacje ekologiczne (np. Greenpeace), organizacje skrajnie prawicowe (np. monarchistyczne) lub faszystowskie. Słowo „radykalizm” ma charakter raczej medialny, a nie politologiczny. W języku nauk politycznych używa się bowiem, na określenie ugrupowań i doktryn radykalnych, słowa „antysystemowe”, rozumiejąc przez to wszystkie te, które nie są skłonne do akceptacji rządzącego w krajach demokratycznych liberalnego establiszmentu (systemu), jak i jego oficjalnej ideologii liberalizmu, demokracji i praw człowieka. Słowo „radykalizm”, w języku mediów i współczesnej polityki, w stosunku do ugrupowań prawicowych i neofaszystowskich, często zastępowane jest mianem ŕ prawicy skrajnej, a w stosunku do ugrupowań lewackich, skrajnej lewicy. Język medialny wykorzystuje tu fakt, że słowo „radykalizm” ma - przynajmniej w epoce współczesnej, gdy społeczeństwa konsumpcyjne chcą jedynie spokojnie zaspokajać materialne potrzeby - skojarzenie pejoratywne, gdyż większość ludzi boi się gwałtownych zmian, które mogłyby się negatywnie odbić na ich ustabilizowanym życiu. Innymi słowy: określenie to, po jego wyjęciu z języka medialnego, nie posiada żadnego praktycznego znaczenia; jest raczej pejoratywnie się kojarzącym epitetem.

Warto także zaznaczyć, że znaczenie słowa „radykalizm” jest zmienne i umowne. To, co jest radykalne np. dla partii socjaldemokratycznych, może nie być takim dla konserwatywnych i odwrotnie. Zależy to od zapatrywań podmiotu określającego inny podmiot mianem „radykalnego” lub „umiarkowanego”. Warto zauważyć, że ruchy określane mianem radykalnych nie zawsze się tak postrzegają. Mogą dostrzegać swój radykalizm względem status quo, ale swoje poglądy nie uważać za radykalne. Zdaniem każdego radykała, to co głosi, jest właśnie „normalne”, a to co istnieje – i co chce on unicestwić – jest chore, zepsute, jest nadużyciem. Klasycznym przykładem może tu być określanie kapitalizmu przez takiego radykała polityczno-społecznego, jakim był z pewnością Karol Marks, mianem „rzeczywistości odczłowieczonej”. W takiej, klasycznej dla radykalizmu sytuacji, rzeczywistość empiryczna jest radykalnie zła i jej podtrzymywanie jest swoistą formą radykalizmu przeciwko normalności. Kontrrewolucjoniści z ŕ Action Française uważali np. że rzeczywistość polityczna III Republiki Francuskiej jest niczym innym, jak tylko radykalną kontestacją normalności, za jaką postrzegali tradycję Ancien Régime’u.

W znaczeniu drugim – jako desygnat nurtu politycznego o charakterze lewicowym – określenie to posiadało w XIX wieku rzeczywistą treść. Co ciekawe, nie miało w tym czasie – chyba ze względu na rewolucyjny charakter stulecia – skojarzenia pejoratywnego. Mianem „radykałów” określali się, i to z dumą, sami rewolucjoniści, postrzegający świat podupadających monarchii jako radykalnie zły, któremu trzeba przeciwstawić alternatywę radykalnie dobrą tak co do programu i idei naprawczych, jak i co do radykalnych (rewolucyjnych) sposobów wcielenia tych pomysłów w życie.

W przypadku niepodległościowych rewolucjonistów polskich doby romantyzmu, za radykałów uważali się przedstawiciele skrajnej lewicy emigracyjnej po powstaniu listopadowym. Lud Polski Gromada Grudziąż, uznawszy się za „radykałów”, głosi zniesienie własności indywidualnej, widząc w tym „myśl z nauki Chrystusowej o równości braterskiej wysnutą” (J. Juchnowski, W. Kalicki, J. Tomaszewski (red.): Polska myśl polityczna XIX wieku. Wrocław 1999). Podobne, impregnowane heretyckim rozumieniem chrześcijaństwa, poglądy prezentowały w tym czasie Gromady Ludu Polskiego. W języku politycznym polskiego romantyzmu, radykalizm oznaczał tedy program komunistyczny ustanowiony pod sztandarami niepodległości Polski jako kraju demokratycznego. Pod pojęciem radykalizmu polskiego należy przeto rozumieć nie radykalizm działań – ten wszak nie obcy był i innym nurtom powstańczym – lecz radykalizm programu społecznego, którego celem było ustanowienie bliżej nieokreślonego komunizmu. Radykał polski w XIX stuleciu to przeciwnik własności prywatnej, szczególnie ziemskiej.

Mianem „radykałów” w XIX wieku określały się jednak przede wszystkim partie reprezentujące typ. tzw. socjalnego liberalizmu. Zachowały one te określenie także w pierwszej połowie XX wieku. Liberalizm socjalny (lub, rzadziej spotykane określenie, społeczny) to późna odmiana tej ideologii, za której twórców uważa się Brytyjczyków: Thomasa H. Greena (1836-1882) i Leonarda T. Hobhousa (1861-1929). Dokonali oni rewizji koncepcji społeczno-ekonomicznych klasycznego liberalizmu, głosząc potrzebę zaangażowania się państwa w procesy rynkowe w celu ich stymulacji, a przede wszystkim aby wyrównywać nierówności społeczne za pomocą systemu świadczeń socjalnych. W Wielkiej Brytanii jednak nigdy kierunku tego nie określano mianem „radykalnego”, lecz mianem liberalizmu socjalnego, względnie (w XX wieku) socliberalizmu. W Wielkiej Brytanii radykalizm kojarzy się raczej z nurtem filozoficznym reprezentowanym przez Jeremy’ego Benthama (1748-1832).

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX stulecia doktryna liberalizmu socjalnego zostanie recypowana we Francji i nazwana tu mianem „radykalizmu”. Radykałom przewodził zręczny demagog Léon Gambetta (1838-1882), znany z fanatycznego patriotyzmu w czasie wojny francusko-pruskiej (1870). Radykałowie francuscy są skrajnymi antymonarchistami i, szerzej, wrogami wszelkich autorytetów i hierarchii, co ilustruje znana fraza jednego z ich ideologów, Alaina (właściwie E.A. Chartier, 1868-1951), który domagał się, aby „stawiać każdego dnia jakiegoś króla przed sądem ludowym” (Eléments d’une doctrine radicale. Paris 1925), co winno zapobiec rzekomo realnie istniejącemu „sojuszowi trzech tyranii: księdza, szlachcica, bankiera” (ibidem). Gambetta, jako liberał socjalny, głosił potrzebę dokończenia rewolucji, która dokonała emancypacji politycznej ludu, ale nie emancypacji społecznej, czyli nie zrealizowała modelu egalitarnego. Radykałowie chcą tej emancypacji dokonać. Wiąże się to z szerokimi reformami społecznymi, np. wprowadzeniem prawa pracy, prawa do tworzenia związków zawodowych, walki z wielkim kapitałem. Radykalizm występuje przeciw ideologiom o charakterze klasowym, chce „zrównywać klasy” i dokonać ich „fuzji pod sztandarem Republiki” (L. Gambetta : Discours et plaidoyers choisis. Paris 1909).

Jednak to nie postulaty społeczne liberałów socjalnych trwale związały się z pojęciem radykalizmu. Z tradycji rewolucyjnej czerpią oni walkę z tzw. przesądami, czyli tradycją i katolicyzmem. Popierają centralizację jako narzędzie postępu, ideę tzw. laickiej i republikańskiej szkoły. Państwo winno stać się narzędziem modernizacji świadomości społecznej, musi wychować następne pokolenia w duchu laickim i antyklerykalnym, radykalnie antytradycyjnym, zabarwionym pogardą dla narodowej (katolickiej i monarchistycznej) tradycji. Gambetta z laickości i antyklerykalizmu czyni credo francuskiego patriotyzmu i rzuca swoje słynne „Klerykalizm? Oto wróg!” (Le clericalisme? Voilà l’ennemi!). Państwowa szkoła staje się narzędziem indoktrynacji w duchu republikańskim, demokratycznym i laickim, stworzonym przez filozofów, polityków i literatów, zamiast nauczać w duchu narodowej tradycji, którą uznano za wsteczną i godzącą w postęp.

Radykałowie dochodzą do władzy we Francji w wyniku ŕ Afery Dreyfusa. W latach 1902-1905 premierem jest czołowy przedstawiciel partii radykalnej, ex-kleryk Justin L.M. Combes (1835-1921), którego historia zapamiętała jako fanatycznego antyklerykała, który cały okres pełnienia funkcji premiera poświęcił unicestwianiu Kościoła, poprzez wypędzanie z państwa zakonów, bezprawny zabór kilkuset zabytkowych kościołów, a ostatecznie przez zerwanie konkordatu (1904). Jako ciekawostkę można podać, że nawet w książkach dotyczących historii Francji wydanych w późnym okresie PRL – gdy nie darzono wszak Kościoła szacunkiem - określano Combesa mianem „maniaka”. Od epoki Combesa, pojęcie „radykalizmu” na trwale skojarzone jest z wojującym antyklerykalizmem i stąd miano to przyjmują także inne ugrupowania antykatolickie, np. tak określa się skrajnie antyklerykalna frakcja meksykańskiej Partii Instytucjonalno-Rewolucyjnej, której przewodził Plutarco E. Calles (1877-1945), którego polityka doprowadziła do ludowej rewolty chłopskiej w obronie Kościoła (tzw. ruch Cristeros) w latach 1926-1929.

W Europie termin „radykalizm” kojarzył się także z ultrademokratycznym, charakteryzującym się niemocą władzy wykonawczej, systemem ustrojowym III i IV Republiki Francuskiej, której praktyka, polegająca na sprowadzeniu prezydenta do funkcji reprezentacyjnych, doprowadziła Francję na skraj politycznej anarchii. To unicestwienie władzy wykonawczej było dziełem francuskich radykałów. Dodawszy do tego fakt braku nowocześnie zorganizowanych struktur partyjnych partii, brak zasady dyscypliny klubowej na forum parlamentu, pojęcie „radykalizmu” na trwale zostało skojarzone z politycznym chaosem jako systemem władzy. To też w znacznej mierze zdeterminowało nadanie temu pojęcia charakteru pejoratywnego. Wydaje się jednak, że pejoratywność określenia wiąże się przede wszystkim z, sygnalizowaną wcześniej, niechęcią społeczeństw konsumpcyjnych do wszystkiego co kojarzy się z „radykalną” zmianą ich sposobu życia.

Autor
Adam Wielomski

[edytuj] Bibliografia

• R. Cartier: Léon Gambetta. Lyon 1946
• A. Maurois: Alain. Paris 1950
• P. Fouquié: Alain. Paris 1952
• A. Olivera Sedano: Aspectos del conflicto religioso de 1926 a 1929. Mexico 1966
• C. Nicolet: Le Radicalisme. Paris 1967
• D. Bailey: !Viva Cristo Rey! The Cristero Rebellion and the church-state conflict in Mexico. Austin 1974
• J. Meyer: Apocalypse et révolution au Mexique. La guerre des Cristeros (1926-1929). Paris 1974
• B. i M. Sobolewscy: Myśl polityczna XIX i XX w. Liberalizm. Warszawa 1978
• W. Śladkowski: Stary Tygrys. Georges Clemenceau. Łódź 1988
• V. Magnol-Malhache: Léon Gambetta : un saint pour la République? Nanterre 1996