Plebs

Z Metapedia

Plebs (od łac. plebes lub plebs – lud, pospólstwo) ma trojakie znaczenie: 1. W ścisłym i pierwotnym są to wolni mieszkańcy starożytnego Rzymu nie mający – aż do 287 r. przed Chrystusem – praw obywatelskich; 2. Nazwa przejęta przez nowożytnych historyków dla określenia pozbawionej praw politycznych biedoty miejskiej w systemie społeczeństwa stanowego (ludzie w społeczeństwie stanowym używali terminu „pospólstwo); 3. W znaczeniu potocznym, jest to ogół przedstawicieli niższych warstw społecznych charakteryzujących się prymitywną kulturą i systemem pojęciowym.

Spis treści

Powstawanie plebsu

Występowanie plebsu jest cechą charakterystyczną wszystkich społeczeństw, które rozwinęły najpierwotniejsze chociaż formy cywilizacji. Znakiem charakteryzującym cywilizację jest bowiem specjalizacja zadań i funkcji, co wyróżnia ją ze stanu dzikiego, gdzie specjalizacji takiej nie ma i każdy pojedynczy człowiek wykonuje wszystkie możliwe prace w zależności od potrzeb. Specjalizacja tworzy nierówność ludzi w społeczeństwie. Jednostki kierujące i innowacyjne uzyskują dominację nad biernymi, które pozwalają sobą kierować. Początkowo nie ma to charakteru prawnego, lecz spontaniczny – przywódcy i elity społeczeństw pierwotnych są zmienne, obierane formalnie lub powstające w sposób nieformalny. Jednak wraz z pojawianiem się kolejnych potrzeb i wyzwań podział na przywódców i tych, którzy ich słuchają pojawia się coraz częściej. Prowadzenie wojen, hodowli i skomplikowanych upraw (szczególnie gdy istnieje potrzeba nawadniania) wymaga stałej organizacji, a nie przypadkowego kierowania przez przypadkowe osoby. Dlatego społeczeństwa wychodzące ze stanu dzikości formalizują podział na przywódców i kierowanych w postaci początkowo zwyczaju - gdy kierownictwo grupy przechodzi z ojców na synów - a po pewnym czasie, formalizują go prawnie, dzieląc ludzi na elitę dziedziczną (arystokrację) i pozostałych. Kierowanie przedsięwzięciami wojennymi i gospodarczymi prowadzi nie tylko do władzy politycznej, lecz także do gromadzenia bogactw. Jednostki stanowiące zdecydowaną większość, a pozbawione charyzmatycznych cech, inteligencji, woli, przedsiębiorczości, umiejętności przewodzenia w sposób naturalny zostają zepchnięte na pozycje klas uboższych, co w społeczeństwach dawnych wiązało się także ze stopniową utratą praw politycznych.

Występowanie plebsu

Wspomniane klasy niższe starożytni Rzymianie nazwali plebsem, czyli ludźmi pozbawionymi tak majątku, jak i praw politycznych (obywatelskich). Byli to ludzie przeważnie uzależnieni od możnych patrycjuszy (posiadających prawa obywatelskie), czyli tzw. klijenci lub od pomocy socjalnej państwa rzymskiego, które żywiło ich poprzez rozdawnictwo żywności. Istnienie plebsu nie jest jednak zjawiskiem specyficznie rzymskim, gdyż klasy niższe – pozbawione majątku i praw politycznych w wyniku wielowiekowej naturalnej ewolucji polegającej na kształtowaniu się elit złożonych z ludzi przedsiębiorczych – pojawiły się wszędzie tam, gdzie doszło do podziału pracy. Istnienie plebsu jest więc nieodłącznym elementem towarzyszącym cywilizacji. Może on się różnie nazywać – słowo „plebs” rozpowszechniło się dopiero w średniowieczu. W starożytnej Grecji plebs nazywano mianem demos (lud), we Francji nowożytnej mianem Thiers Etat (Stan Trzeci). Ściśle jednak występowanie plebsu kojarzy się z cywilizacją typu miejskiego, gdyż plebs w zasadzie ma charakter miejski. Chłopi bywają do niego zaliczani w przenośni, jako ogół ludzi należących do najniższego stanu.

Plebs po "rewolucji francuskiej"

Znaczenie terminów „plebs”, „plebejusz” zmieniło się po rewolucji francuskiej (1789). W wyniku reform Zgromadzenia Narodowego z nocy 4 na 5 sierpnia 1789 roku przestały istnieć we Francji stany społeczne. W ciągu kilkunastu następnych lat podobna rewolucja prawna dokonała się w wielu krajach europejskich (Ks. Warszawskie – 1807). Spowodowało to znaczącą redefinicję pojęcia „plebsu”, które ostatecznie utraciło swoje pierwotne znaczenie prawne, gdyż przestały istnień niższe stany społeczne, wydzielone na mocy prawa – wszyscy ludzie stali się wobec prawa równi. Termin „plebs” nabrał znaczenia socjologicznego, a nie prawnego. Właściwie proces ten zaczął się jeszcze przed wybuchem rewolucji francuskiej, gdyż powszechnie zauważano, zaprzeczający naturze, stan, iż do plebsu (Stanu Trzeciego) zaliczano wszystkich przedstawicieli nieszlachty (roturierów), którzy nie byli duchownymi. Już wtedy zaliczenie do tego samego stanu bogatego bankiera lub przemysłowca i włóczęgi z przedmieść budziło sprzeciwy, choć z punktu widzenia prawnego było słuszne. Dlatego jeszcze przed rokiem 1789 zaczęto mówić i pisać o nieformalnie istniejącym Czwartym Stanie, czyli o plebsie w znaczeniu majątkowym. Termin „Czwarty Stan” będzie używany w Europie przez cały wiek XIX i oznaczać będzie dokładnie to samo, co dotąd znaczył plebs. Ten ostatni termin powoli zaczął znikać z użytku, gdyż nabrał zdecydowanie pejoratywnego charakteru, jako słowo na oznaczenie nie tyle ludzie ubogich i pozbawionych pełni praw publicznych, co jako ludzi gorszych, godnych pogardy.

Od XIX wieku słowo „plebs” posiada tedy znaczenie pejoratywne i pogardliwe. Nikt sam siebie nie nazywa tym mianem, a przymiotnik „plebejski” znaczy tyle, co niski, pozbawiony smaku, kultury, prymitywny. I w tym też znaczeniu zaczęto go używać nie tylko do ludzi, lecz także do pewnych postaw i ideologii politycznych. O niektórych ideologiach mówimy, że są „plebejskie” – ale nie w znaczeniu, iż są one ludowe, czyli rozpowszechnione pośród mas, lecz ze względu na ich specyficzny charakter.

Ideologie plebejskie

Za plebejskie uchodzą te doktryny i ideologie, które przeciwstawiają się klasycznemu pojęciu państwa jako wyraziciela dobra wspólnego, które stoi ponad interesami partykularnymi wszelkich możliwych większości i mniejszości. Ideologie zwane plebejskimi arbitralnie uznają, że dobro większości – zwykle ubogiej i politycznie zmarginalizowanej – stoi ponad dobrem wspólnym, co skłania do połączenia nowoczesnego pojęcia plebejusza z pojęciem demokraty w greckim ujęciu, którego, wedle Arystotelesa, cechuje „niskie pochodzenie, ubóstwo i nieokrzesanie” (Polityka. Warszawa 1964). Ideologie plebejskie cechuje tedy nie tylko żądanie władzy dla ludu, lecz także postawa roszczeniowa, egalitarna w stosunku do wyższych klas społecznych. Ideologie plebejskie to te, które chcą obniżyć klasy wyższe do poziomu przeciętnego przedstawiciela plebsu. W wariantach skrajnych mowa nawet o fizycznym unicestwieniu elit społecznych plebs. Ideologie zwane „plebejskimi” przedstawiają się jako uzasadnienie buntu przeciwko naturalnej, historycznie ukształtowanej hierarchii społecznej.

Do ideologii plebejskich możemy zaliczyć:

Wczesny nacjonalizm

Wczesny nacjonalizm (zwany w literaturze przedmiotu „jakobińskim” lub „Risorgimento”). W epoce jakobińskiej, a właściwie aż do II połowy XIX wieku, nacjonalizm funkcjonuje jako ideologia niższych warstw społecznych. Ideolodzy wczesnego nacjonalizmu usunęli arbitralnie spośród członków narodu przedstawicieli „stanów uprzywilejowanych” (szlachta i duchowieństwo) i zidentyfikowali naród z dotychczasowym Stanem Trzecim. Wkrótce jednak ujawniły się w zwycięskim obozie wewnętrzne sprzeczności pomiędzy zamożnym mieszczaństwem a roszczeniowo nastawionym ludem (plebsem). Wcześni nacjonaliści – w obliczu tego problemu – byli skłonni usunąć zamożne klasy społeczne ze wspólnoty narodowej i połączyć pojęcie narodu z niższymi warstwami społecznymi (M. Robespierre, J. Michelet, G. Mazzini), czyli z tym, co marksiści w kilkadziesiąt lat później nazwą proletariatem (wtedy: sankiuloteria). W imię egalitarnie pojętego narodu miano więc unicestwić politycznie (często też fizycznie) szlachtę i zamożne mieszczaństwo.

Demokratyzm

Ideolodzy tego kierunku w XIX wieku częstokroć pokrywają się z ideologami plebejskiego nacjonalizmu (J. Michelet, G. Mazzini). Wiąże się to z niejasnym rozumieniem słowa „lud” w ideologii demokratycznej. Lud bowiem może być rozumiany dwojako: jako ogół wszystkich dorosłych obywateli, bądź też jako ogół przedstawicieli niższych warstw społecznych. Ci spośród demokratów, którzy będą go rozumieli w drugim znaczeniu, stają się ideologami plebejskimi, gdyż wiążą demokrację nie tylko z postulatem powszechnego prawa wyborczego, lecz także z ideami majątkowego egalitaryzmu i antypatii w stosunku do jakiejkolwiek hierarchii społecznej.

Socjalizm

Jest to ideologia uważana za najbardziej plebejską. Podczas gdy wczesny nacjonalizm i demokratyzm mówią o narodzie lub suwerennym ludzie jako celu działań polityki i dopiero w podtekście kojarzą te pojęcia z plebsem, o tyle socjalizm czyni to otwarcie. Socjalistów nie interesowały nigdy inne klasy społeczne poza plebsem (zwanym tu „proletariatem”) i otwarcie głosili potrzebę siłowego odebrania ludziom zamożnym ich majątku, a państwa przekształcenia w narzędzie panowania klas niższych (plebsu) nad dotychczasowymi klasami wyższymi. Na przełomie XIX i XX wieku socjalizm podzielił się na reformistów, którzy chcieli go połączyć z demokratyzmem (socjaldemokracja) i na leninistów, którzy odrzucali jakiekolwiek kompromisy ze światem nieplebejskim i dążyli do „dyktatury proletariatu”, czyli – przynajmniej w teorii – oddania pełni władzy w ręce plebsu, aby ten mógł dokonać historycznej zemsty nad „patrycjatem” w postaci jego fizycznego unicestwienia.

Faszyzm

Stanowi on syntezę dwóch wcześniejszych ideologii plebejskich, tzn. nacjonalizmu i socjalizmu, gdzie naród i klasa pracująca zostają połączone w jedną całość, dzięki utożsamieniu wszystkich „pracujących” z proletariatem, bez względu na rodzaj wykonywanej pracy i wynikłe z niej dochody. Nastawienie na masy, kult pracy, indoktrynacja, niechęć do tradycyjnej hierarchii społecznej czyni go klasyczną ideologią plebejską, choć faszyści nigdy nie przeprowadzili zapowiadanej rewolucji społeczno-własnościowej, czyli nie zrealizowali plebejskiej koncepcji społeczeństwa egalitarnego.

Autor
Adam Wielomski

Bibliografia

  • J. Evola: Rivolta contro il mondo moderno. Roma 1934;
  • H. Arendt: Korzenie totalitaryzmu;
  • Warszawa 1993. T.I-II; G. Le Bon: Psychologia tłumu. Warszawa 1986;
  • tenże: Psychologia socjalizmu. Warszawa 1997;
  • J. Ortega y Gasset: Bunt mas. [w:] tenże: Bunt mas i pisma socjologiczne. Warszawa 1982.
Osobiste