Philippe Pétain

From Metapedia

Henri Philippe Benoni Omer Joseph Pétain, używający na co dzień drugiego imienia, czyli Philippe Pétain (24 IV 1856 w Cauchy-à-la-Tour w Artois – 23 VII 1951 w Port-Joinville) – francuski wojskowy, marszałek Francji, mąż stanu i Szef Państwa Francuskiego Vichy w latach 1940-44. Najbardziej kontrowersyjna postać polityki francuskiej XX wieku.

Pétain z pochodzenia był chłopem; przedwcześnie osierocony przez markę, został wychowany w katolickiej atmosferze przez duchownych będących członkami rodziny. Następnie uczeń w szkole jezuickiej w Saint-Omer. W wieku 14 lat przeżywa boleśnie klęskę Francji z Prusami (1870). Prawdopodobnie pod wpływem tego wydarzenia decyduje się na szkołę wojskową (Ecole Spéciale Militaire w Saint-Cyr), do której zresztą ledwo się dostaje (403 na 412 miejsc) i którą kończy z mierną lokatą (229 na 386). Od 1878 roku, w randze podporucznika, rozpoczyna służbę wojskową. W tym czasie nie udziela się politycznie. Historycy twierdzą, że był przeciwnikiem rewizji procesu Dreyfusa (1898-1906), ale w latach tych nigdy nie wypowiedział się na ten temat publicznie, co wskazuje na jego słabe związki z antydreyfusowską prawicą, choć wiemy, że czytał prace Charlesa Maurrasa i prenumerował „L’Action française”. Co do jego ówczesnego monarchizmu lub republikanizmu trwają spory, które nigdy nie zostaną rozwiązane, gdyż nie mamy ani jednej źródłowej wypowiedzi Pétaina na tematy polityczne aż do zakończenia I Wojny Światowej.

Poza służbą wojskową, Pétaina zajmowała także praca wykładowcy w szkole oficerskiej w Chalons. Głosił tam kontrowersyjne wówczas tezy, że piechota nie jest zdolna przełamać linii obronnych bez uprzedniego zrównania ich z ziemią za pomocą artylerii. Doktryna ta była niezgodna z ówczesną doktryną wojenną Francji, opierającą się na przekonaniu, że wojny wygrywa strona atakująca. W istocie, Pétain – na wiele lat przed wybuchem I Wojny Światowej - zrozumiał, że przyszła wojna nie będzie szybką, kilkutygodniową kampanią, lecz wielką wojną na wyniszczenie, rozgrywającą się w okopach, a atak piechoty na umocnienia najeżone karabinami maszynowymi jest bezsensowną rzezią żołnierzy. Dlatego próbował stworzyć koncepcję utorowania im drogi za pomocą huraganowego ognia artylerii. Myśl ta została udoskonalona w trakcie I Wojny Światowej w postaci użycia czołgów, których Pétain jeszcze sobie nie wyobrażał i próbował je zastąpić artylerią. Za te, odbiegające od oficjalnej doktryny, poglądy Pétain był kilkakrotnie usuwany ze szkoły, po czym przyjmowany z powrotem, w zależności od zapatrywań w tej kwestii zmieniających się władz uczelni. W końcu, na krótko, dostaje nawet własną katedrę taktyki (1906).

Gdy w VI 1914 roku zaczynała się I Wojna Światowa, Pétain miał już 58 lat i 38 lat służby wojskowej za sobą. Szykował się do emerytury w 1916 roku i nawet zakupił niewielką posiadłość ziemską w rodzinnych stronach, aby tam spokojnie dożyć swoich dni. Jego kariera była najzupełniej przeciętna, charakteryzowała się dosyć powolnymi awansami na wyższe stopnie. Na dwa lata przed emeryturą był pułkownikiem i nic nie wskazywało, że ma szanse na stopień generalski. Nie wiemy dokładnie jakie byłby powody zablokowania jego nominacji i powolnej kariery: poglądów politycznych raczej nie ujawniał, choć zapewne były znane w jego środowisku, jednak sympatie dla prawicy były pośród francuskiej armii tradycyjne i wątpliwe aby akurat Pétainowi przeszkadzało to w karierze. Najprawdopodobniej przyczyna tkwiła w jego pesymistycznej wizji przyszłych wojen, negacji sensu wielkich uderzeń piechoty, czyli otwartej krytyki całej doktryny wojennej Sztabu Generalnego, dla którego był on zwykłym defetystą, bojącym się ataku aby uniknąć strat i kompromitacji w postaci porażki.

W VI 1914 roku pułkownik Pétain dowodził jednym pułkiem piechoty. Jednak kariera wojskowa Pétaina w l. 1914-18 przeszła wszelkie ówczesne wyobrażenia. W ciągu czterech lat awansował z pułkownika do rangi marszałka Francji, z dowodzenia kilkusetosobowym pułkiem przeszedł do kierowania milionowymi armiami. W VIII 1914 roku Pétain pierwszy raz w życiu wziął udział w prawdziwych działaniach wojennych. Bohaterska obrona Giuse przyniosła mu nominację na generała brygady, która pociągnęła za sobą dowództwo dywizji. Za Bitwę nad Marną został uhonorowany Legią Honorową. Następne szybkie awanse wynikały z jego taktyki wojennej – opozycyjnej do wizji Szefa Sztabu, gen. Ferdinanda Focha - hołdującego zasadzie ataku za wszelką cenę. Taktyka ta powodowała hekatombę ofiar żołnierzy masakrowanych w wielkich atakach na niemieckie karabiny maszynowe. Rzezie setek tysięcy poborowych wywoływały wzburzenie francuskiej opinii publicznej, która zaczynała wątpić w skuteczność tej taktyki. Pétain zaś był znany ze swojego pesymizmu co do tej strategii. I to, co dotychczas uznawano za jego defetyzm – a może i tchórzostwo – teraz zostało uznane za alternatywny pomysł na wojnę. Pétain był także niezwykle popularny pośród żołnierzy, którzy wiedzieli, że ich dowódca jest przeciwny wysyłaniu ich na rzeź, a w dodatku niezwykle sumiennie dba o ich morale i zaopatrzenie, za co otrzymał przydomek „ojca żołnierzy”. 10 V 1915 roku – po zastosowaniu swej ulubionej taktyki zmasowanego ognia artyleryjskiego poprzedzającego natarcie piechoty – jego żołnierze odnieśli lokalny sukces wypierając Niemców ze wzgórz koło Arras. Ponieważ Francuzi ponosili w tym czasie same porażki, drobny sukces Pétaina przyniósł mu wielki rozgłos w kraju, a w konsekwencji, nominację na dowódcę II Armii.

Jego taktyka zmasowanego użycia artylerii i niechęć do frontalnych ataków znakomicie sprawdziła się w czasie bitwy pod Verdun (1916). W bitwie tej, w której zginęło 1,6 miliona żołnierzy po obydwu stronach, Pétain był początkowo krytykowany przez generalicję za defetyzm i ograniczanie się do obrony, tym niemniej, ta kontrowersyjna taktyka przyniosła mu pełny sukces: Verdun zostało obronione a niemiecka ofensywa na Paryż załamała się. Teraz Pétain był u szczytu sławy i mimo niechęci generalicji, mianowano go dowódcą Grupy Armii Centrum, liczącej 800 tys. żołnierzy i odznaczono Wielkim Krzyżem Legii Honorowej. Po kolejnym wielkim „ataku za wszelką cenę” – ofensywie Nivelle’a – jej pomysłodawca i realizator zostaje zdymisjonowany i 15 V 1917 roku Pétain zostaje Naczelnym Wodzem. W zdemoralizowanej nieudanymi ofensywami i setkami tysięcy zabitych armii francuskiej szerzył się wtenczas defetyzm i nastroje rewolucyjne. Defensywna strategia Pétaina i wielkie starania nad polepszeniem zaopatrzenia rozładowały te nastroje i francuska armia została uratowana przed rozpadem. W tym też czasie Pétain zwrócił uwagę na nowy wynalazek: czołg. Obejrzawszy pierwsze prototypy, dostrzegł ich walor w przełamywaniu frontu i przewagę w tym względzie nad artylerią, dlatego zamówił od razu dla armii 500 sztuk. Za powstrzymanie ostatnich wielkich niemieckich ofensyw został 23 VIII 1918 roku obdarzony najwyższym odznaczeniem francuskiej armii: Médaille Militaire. W kilka dni po zawieszeniu broni, 19 XI 1918 roku Pétain został mianowany Marszałkiem Francji; tego samego dnia triumfalnie wkroczył do odebranego Niemcom po 48 latach Metzu. Od czasów Napoleona żaden francuski wojskowy nie był czczony tak jak Pétain. Uważano go, obok Georgesa Clemenceau, za ojca zwycięstwa 1918 roku.

Po zakończeniu działań wojennych, Pétain zostaje wiceprzewodniczącym Najwyższej Rady Wojennej, co automatycznie dawało, mu w razie wybuchu wojny, stanowisko Naczelnego Wodza (przewodniczącym był z urzędu prezydent, czyli cywil); następnie został Generalnym Inspektorem Armii (1922). Nie będąc przekonanym co do pokojowych intencji pokonanych Niemiec, staje się zwolennikiem budowy linii Maginota. W 1925 roku, z powodzeniem, dowodzi francuskim korpusem ekspedycyjnym w Maroku, pomagającym Hiszpanom tłumić powstanie Rifenów. Zostaje wybrany do Akademii Francuskiej (1931), a następnie mianowany Generalnym Inspektorem Biernej Obrony Terytorialnej. Otrzymał też kilka doktoratów honoris causa amerykańskich uniwersytetów.

Karierę polityczną zaczyna Pétain w wieku 78 lat, jako minister wojny w prawicowym gabinecie Gastona Doumergue’a, powołanego po zamieszkach lutowych 1934 roku. W tym czasie „ojciec zwycięstwa spod Verdun” zaczyna być kreowany przez prasę prawicową na nieformalnego przywódcę francuskiej antyparlametarnej prawicy (głośnym echem odbiła się apologetyczna książka G. Hervé: C’est Pétain qu’il nous faut. Paris 1936). Pétain nie deklarował się jednoznacznie politycznie, krążąc miedzy Action Française, prawicą parlamentarną i faszystami, choć wspierał szeroko pojętą prawicę w agitacji przeciwko, złożonemu z komunistów i socjalistów, rządowi Frontu Ludowego w l. 1936-39. Aktywnie uczestniczył też w wydarzeniach politycznych związanych z wojną domową 1936-39 w Hiszpanii, gdyż akurat w chwili wybuchu buntu Francisco Franco był ambasadorem w Madrycie. Miał w tym czasie niejasne powiązania z grupą La Cagoule – rozłamową grupką z Action Française, która przeprowadziła kilka ataków sabotażowych na transporty broni, które lewicowy rząd francuski po cichu wysyłał do komunizującej republikańskiej Hiszpanii.

Po ataku Niemiec na Francję w 1940 roku, zostaje odwołany z Madrytu i powołany do rządu Paula Reynauda, mimo jego lewicowego charakteru. Pétain – kolejny raz – okazał się przeciwnikiem szafowania krwią żołnierzy: widząc nieuchronną klęskę przeciwstawiał się pomysłowi walki do końca i za wszelką cenę, optując za kapitulacją, oznaczającą minimalną liczbę ofiar w nieuchronnie przegranej już wojnie. W odróżnieniu od roku 1917, gdy Francja też wydawała się przegrywać, teraz nie miała – jego zdaniem - szans: „1 maja 1917 roku, mieliśmy jeszcze 3280 tysięcy żołnierzy pod bronią mimo trzech lat morderczych walk. W przeddzień dzisiejszej bitwy, mieliśmy ich o 500 tysięcy mniej. W maju 1918 roku, mielimy 85 dywizji brytyjskich; w maju 1940 roku mamy ich tylko 10. w 1918 roku, było z nami jeszcze 58 dywizji włoskich i 42 amerykańskie” (Ph. Pétain: Discours aux Français. Paris 1989). Przeciwstawił się także koncepcji – zrealizowanej przez Charlesa de Gaulle’a – przeniesienia rządu na emigrację do Wielkiej Brytanii. Pétain był państwowcem i jego mentalność nie dopuszczała myśli o pozostawieniu Francji pod okupacją niemiecką i ucieczki – a tym była w jego oczach emigracja rządu – za granicę. W jego przekonaniu, należało zachować choćby pozory niezależności, aby uchronić Francję przed okupacją i wiążącymi się z tym grabieżami i nadużyciami, czyli zachować biologiczną i materialną materię Francuzów. 16 VI 1940 roku prezydent Albert Lebrun powierzył Pétainowi sformułowanie nowego gabinetu. Lewica oddała mu władzę, mimo jego prawicowych poglądów, gdyż był dla niej, mimo wszystko, bohaterem i „obrońcą III Republiki” przed niemieckim reakcyjnym cesarzem. 22 VI 1940 roku rząd Pétaina podpisuje zawieszenie broni podyktowane Francji przez Adolfa Hitlera.

Pétain dochodzi do władzy na drodze całkowicie legalnej, gdyż w wyniku uchwały Zgromadzenia Narodowego, który powierza mu pełnię władzy wykonawczej i ustawodawczej w dniu 9 VII 1940, konstytucyjną większością głosów, nakazując mu zarazem przygotować projekt konstytucji nowego państwa. Pétain stanął na czele kolaborującego z Niemcami rządu, zdając sobie sprawę z tego, że wielu ludzi uzna go za zdrajcę i kolaboranta. Jednak, w jego przekonaniu, tego wymagała racja stanu państwa, które – w razie emigracji rządu – zostanie poddane w całości niemieckiej okupacji. Aby ratować Francję, Pétain postanowił poświęcić swój osobisty honor, stając na czele rządu, który umożliwi zachowanie względnej niezależności przez choć część kraju, utrzymanie imperium kolonialnego oraz zadba o życie i mienie obywateli. W swym pierwszym przemówieniu po objęciu teki premiera oświadcza: „dałem Francji dar w postaci mojej osoby aby zmniejszyć jej nieszczęście” (Ph. Pétain: op.cit.). Stając na czele kolaborującego rządu, Pétain wychodził z założenia – racjonalnego w roku 1940 – że Niemcy wygrają II Wojnę Światową i to do nich będzie należało decydujące słowo w powojennym świecie. Opór stawiała wtenczas Niemcom, samotnie, Wielka Brytania, a jej znikome siły lądowe nie pozwalały żywić nadziei na wyzwolenie Francji. Uważała tak przeważająca większość Francuzów, co tłumaczy tak masowe poparcie dla Vichy w początkowej fazie.

Wpływ na postawę Pétaina miała także wyjątkowo niezręczna polityka Wielkiej Brytanii. Pétain był – jak wielu swoich rodaków – anglofobem, lecz lojalnym sojusznikiem Wielkiej Brytanii. Jednak Brytyjczycy, bojąc się aby francuska flota wojenna po kapitulacji nie dostała się w niemieckie ręce (co było obawą bezpodstawną), w dniu 3 VII 1940 zmasakrowali flotę francuską w Mers-el-Kebir, zabijając przy tym 1300 francuskich marynarzy, co o mało nie doprowadziło do „odwrócenia sojuszy” i wypowiedzenia przez Francję wojny Wielkiej Brytanii. Agresja angielska na Syrię i Liban, następnie na Madagaskar, wreszcie lądowanie anglo-amerykańskie w Maroku (1942) spowodowały obawy Pétaina, że sąsiad zza kanału chce przejąć francuskie imperium kolonialne. Ten – jak pokazała historia – błędny pogląd, zaowocował próbą prowadzenia polityki neutralnej Vichy pomiędzy Niemcami i Wielką Brytanią, traktowanymi jako dwie siły antyfrancuskie, czyhające na ziemie rdzennej Francji (Niemcy) i jej kolonie (Wielka Brytania).

Kolaboranci francuscy – po Wojnie niejako hurtowo postawieni przed sądami przez gaullistów i komunistów – przyjęli kolaborację z różnych pobudek. Jedni, jak Robert Brasillach, czynili to z poczucia ideologicznej bliskości III Rzeszy lub, jak Pierre Laval, z chęci zrobienia kariery w świecie, gdzie Niemcy wydawały się triumfować. Inni, jak Pétain, ponieważ uważali kolaborację za wariant mniej zły niż bezsensowny opór i politykę powstańczo-partyzancką, prowadzącą – jak to wtenczas mówiono – do „polonizacji”, czyli okupacji naznaczonej terrorem, łapankami i wywózkami. Celem Pétaina było zapewnienie Francji fizycznego i materialnego przetrwania zawieruchy wojennej, wyjednanie uwolnienia 1,9 miliona francuskich jeńców (udało się zwolnić tylko 800 tys.) i znalezienia dla kraju, choćby drugoplanowego, miejsca w powojennym świecie rządzonym przez Niemcy. Równocześnie Pétain kategorycznie odmówił przystąpienia Francji do wojny po stronie Niemiec w czasie spotkania z Hitlerem w Montoire (X 1940) i, w odróżnieniu od Lavala, nie chciał kolaborować bardziej niż zmuszały go do tego okoliczności. Pétain próbował usunąć z rządu Vichy popleczników szczerej kolaboracji (Lavala w dniu 13 XII 1940), co jednak nie udawało się ze względu na bezpardonowe interwencje niemieckie. Niemcy nigdy marszałkowi nie ufali, ale nie mieli odwagi otwarcie go obalić, gdyż oznaczałoby to złamanie zawieszenia broni i wojnę z pozostałą 100 tysięczną armią francuską. Wbrew Lavalowi, Pétain nie godzi się na uwikłanie Francji w wojnę z Wielką Brytanią. W tajemnicy przed zażartymi kolaborantami, próbuje zresztą negocjować z rządami brytyjskim i amerykańskim. W czasie lądowania aliantów w Maroku (XII 1942) publicznie kazał wojskom walczyć przeciw tej inwazji, a w zaszyfrowanych depeszach nakazywał niestawianie oporu.

Wydaje się, że największym błędem Pétaina było niepodanie się do dymisji w XI 1942 roku, gdy Niemcy zajęli Państwo Vichy. Marszałek uważał, że jego dymisja oznaczałaby formę otwartego przeciwstawienia się Niemcom, co mogłoby doprowadzić do wariantu „polonizacji”, a tego chciał uniknąć za wszelką cenę. W rzeczywistości jednak jego władza była od tej chwili iluzoryczna, a nie ufający mu Niemcy traktowali go jak więźnia (którego pilnowali komandosi niemieccy Otto Skorzennego), a w końcu, de facto wprost aresztowali (20 VIII 1944). Pétain w tym czasie już jawnie szukał kontaktów z aliantami, czego wyrazem było nieuznanie włoskiej Republiki Salo rządzonej przez Mussoliniego, lecz uznanie dla rządu marszałka Pietro Badoglio, który przeszedł na stronę aliantów. Z perspektywy historycznej wydaje się, że Pétain popełnił błąd nie podając się do dymisji po zajęcia południa Francji przez Niemców w 1942 roku, gdyż niczego by to faktycznie dla okupacji nie zmieniło, a akt tej niesubordynacji wobec okupanta zdjąłby z Pétaina piętno kolaboranta i może nawet pozwoliłoby mu to uniknąć procesu po Wojnie.

Czynione do samego końca próby odgrywania roli głowy państwa – które już nie istniało – ułatwiły, po Wojnie, postawienie Pétainowi zarzutu kolaboracji z wrogiem. W istocie, był to typowy proces pokazowy, urządzony mu przez przeciwników politycznych, gdzie wyrok wydano zanim sprawa sądowa się rozpoczęła. Gaulliści musieli skazać Pétaina, gdyż jego uniewinnienie oznaczałoby, że ich bunt wobec Vichy był nieprawowity, gdyż to Vichy było państwem prawowitym; komuniści chcieli zaś skazać Pétaina ze jego prawicowe poglądy polityczne i zemścić się za prześladowania, zdominowanego przez nich, ruchu oporu (Résistance). W tych warunkach, proces był tylko formalnością, zresztą to politycy, a nie sędziowie, zadecydowali, że nie zakończy się on wyrokiem śmierci, aby nie robić z Pétaina męczennika prawicy. Został skazany na dożywocie. Karę więzienia odbywał na wyspie Yeu. Zmarł po 6 latach w dniu 23 VII 1951 w Port-Joinville.

Może najistotniejszym, choć nieformalnym, zarzutem wobec Pétaina, był program ŕ narodowej rewolucji ogłosznej w państwie Vichy (określenie to pojawia się po raz pierwszy w mowie Pétaina z 9 X 1940), czyli pewnego typu konserwatywnego nacjonalizmu, który opowiada się za rewolucyjnym sposobem przejęcia władzy i obalenia liberalnej demokracji. Zapowiedzi tych kontrrewolucyjnych reform znajdujemy już w mowie z 11 VII 1940, gdzie Pétain zwraca uwagę nie na wolności obywatelskie, lecz pracę, dom i rodzinę. W licznych wystąpieniach gwałtownie atakuje III Republikę, oskarżając ją o zniszczenie wewnętrznej jedności narodu, poprzez skonfliktowanie narodu w postaci antagonistycznych klas społecznych i partii politycznych, kosztem dobra wspólnego, wyrażającego się min. w wydatkach na wojsko: „Ta klęska (militarna z 1940 roku – A.W.) ma liczne przyczyny, ale nie wszystkie mają charakter techniczny. Klęska jest, w istocie, tylko odbiciem w sferze militarnej, słabości i wad poprzedniego systemu politycznego (...) Był on podporządkowany, na przemian, a czasami równocześnie, koalicji interesów ekonomicznych i ekip politycznych lub związkowych twierdzących, że reprezentują klasę robotniczą. W zależności od dominacji tej lub tamtej z koalicji, większości zmieniały się przy władzy, żyjąc z wzajemnych nienawiści do siebie. To te walki spowodowały klęskę” (Ph. Pétain: op.cit.).

Pétain nie był demokratą, choć jego stosunek do sprawy restauracji monarchii nie był jednoznaczny. W oficjalnej nomenklaturze, Republika Francuska przekształciła się w Państwo Francuskie; marszałek używał w aktach urzędowych quasi-królewskiego sformułowania „My, Philippe Pétain, marszałek Francji, postanawiamy” i stworzył – na wzór instytucji „delfina” – pojęcie osoby wyznaczonej do przejęcia funkcji w razie jego ewentualnej śmierci. Nie wypowiadając się ostatecznie co do formy władzy, był bez wątpienia Pétain reakcjonistą pozostającym pod silnymi wpływami uczniów Charlesa Maurrasa (który osobiście odżegnywał się jednak od otwartej kolaboracji tak z Niemcami, jak i z Vichy). Rewolucyjna dewiza „Wolność, Równość, Braterstwo”, w okresie Vichy, zostaje zastąpiona maksymą „Praca, Rodzina, Ojczyzna”. W swych przemówieniach Pétain wielokrotnie akcentuje antyliberalizm, antydemokratyzm, a szczególnie antypluralizm polityczny i światopoglądowy. Akcentował – wbrew liberalizmowi – radykalny prymat obowiązków obywatelskich nad prawami. Jako chłop z pochodzenia, gloryfikował chłopstwo widząc w nim rezerwuar zdrowych i narodowych sił i wartości. Cechą charakterystyczną głoszonej przezeń rewolucji narodowej był antykapitalizm, szacunek dla pracy jako jedynego źródła własności i dochodów, niechęć do wielkiego kapitału i apologia drobnych warsztatów i zakładów. Stosunki kapitalistyczne Pétain usiłował zastąpić neośredniowiecznym ŕ korporacjonizmem. Ta niechęć do instytucji rynku wypływała z jego radykalnego antyliberalizmu, wspomnień po Wielkim Kryzysie (1929-33), wreszcie, fatalnej sytuacji ekonomicznej pokonanej Francji, zmuszonej do utrzymywania okupacyjnej armii i eksploatowanej przez Niemców. W sytuacji radykalnych niedoborów rynkowych, system interwencjonistyczny wydawał się jedynym możliwym rozwiązaniem, gdy mechanizm rynkowy nie mógł funkcjonować z powodu wojny.

Oceniając z dzisiejszej perspektywy postać Pétaina, musimy pamiętać, że nie posiadał on tej wiedzy historycznej, którą dziś mamy. W VI 1940 roku trudno było przewidzieć, że stojące u szczytu potęgi Niemcy przegrają wojnę. Pétain został uznany za zdrajcę, gdyż Niemcy przegrały, a de Gaulle stał się bohaterem. Gdyby historia potoczyła się inaczej, wtenczas de Gaulle zostałby, w pokazowym procesie, skazany jako zdrajca, a imieniem Pétaina nazywano by we Francji place i ulice. W przeprowadzonym w 1980 roku sondażu opinii publicznej, aż 66% ankietowanych Francuzów uznało skazanie Pétaina za bezzasadne, 7% nie zawahało się uznać go za bohatera, a jedynie 8% uznało go za zdrajcę.

Autor
Adam Wielomski

[edytuj] Bibliografia

F. Aristeguieta: Pétain, heroe, martir y salvador de Francia. Caracas 1968; J. Isorni: Philippe Pétain. T.I-II. Paris 1972-1973; J. Szaluta: Pétain: for and against: a survey of the historical debate. New York 1973; T. Janasz: Państwo francuskie 1940-1944: ideologia, organizacja, prawo. Wrocław 1977; H. Lottman: Pétain. Paris 1984; H. Michel: Pétain et le régime de Vichy. Paris 1986 ; J. Eisler: Kolaboracja we Francji 1940-1944. Warszawa 1989; idem : Philippe Pétain. Wrocław-Warszawa-Kraków 1991; M. Ferro: Pétain. Paris 1990.