Peronizm

Peronizm (hiszp. peronismo) to ruch polityczny w Argentynie, stworzony przez Juana Domingo Perona (1895-1974), uważany za najbardziej klasyczną formę ŕ populizmu.

Korzenie peronizmu tkwią w, typowej dla Ameryki Łacińskiej, mieszance haseł nacjonalistycznych (o zabarwieniu antyamerykańskim) i antykapitalistycznych. W Europie połączeniem podobnych idei był ŕ faszyzm, który intrygował także wielu polityków w Argentynie. Sympatie profaszystowskie wykazywała junta wojskowa rządząca Argentyną od zamachu w 1930 roku. Pośród zamachowców znajdował się także młody oficer sztabu generalnego, Juan Domingo Peron. Początkowo był on sekretarzem ministra wojny, aby następnie, w latach 1939-40, przebywać z misją dyplomatyczną we Włoszech. Doświadczenie to wzbudziło nie tylko fascynację faszyzmem włoskim młodego Perona, ale przede wszystkim przekonanie o bankructwie liberalizmu gospodarczego i potrzebie kontroli ekonomii przez państwo. Równocześnie Peron stwierdził, że najlepszym środkiem zdobycia popularności politycznej jest demagogia, której wcieleniem w życie jest państwo socjalne. Po powrocie do Argentyny, Peron przystępuję do nielegalnej, faszystowskiej grupy oficerów, którzy w 1943 roku dokonali zamachu stanu w reakcji na zapowiedzi junty, iż pod naciskiem Stanów Zjednoczonych, Argentyna zrywa stosunki z państwami osi.

W rządzie nowej junty Peron obejmuje kierownictwo agencji rządowej zajmującej się problemami robotników w Buneos Aires. Pozwoliło mu to nawiązać kontakty ze związkowcami i przedstawić się opinii publicznej jako obrońca represjonowanych robotników. W 1944 roku Peron zostaje wiceprezydentem, ministrem wojny i pracy. Szczególnie istotna okazała się ta ostatnia funkcja, gdyż dawała możliwość interwencji w konflikty pracodawców z pracobiorcami. Peron zawsze i wszędzie popierał związki zawodowe przeciwko pracodawcom, przeforsował liczne ustawy z dziedziny prawa pracy, min. wprowadzenie płatnych urlopów i trzynastej pensji na Boże Narodzenie, rozbudował także funkcje socjalne państwa. Jego radykalizm społeczny i rosnące wpływy polityczne wywołały niezadowolenie armii, która w październiku 1945 roku dokonała próby puczu, żądając dymisji Perona. Ten jednak uzyskał masowe poparcie w dzielnicach robotniczych, co pozwoliło stłumić pucz. W lutym 1946 roku Peron wygrywa wybory prezydenckie (55% głosów).

Wraz z tą wygraną, rozpoczynają się rządy peronistowskie. Odznaczają się one eskalacją socjalnej demagogii i etatyzmu. Państwo nacjonalizuje kolejne działy przemysłu, koleje, banki, telekomunikację, służby komunalne, handel zagraniczny i flotę handlową, energetykę, kopalnie. Państwo poczęło zwalczać bezrobocie tworząc nowe miejsca pracy, wprowadzono wysokie świadczenia socjalne, a wiek emerytalny obniżono do niespotykanej granicy 55 roku życia. Peron równocześnie atakował Stany Zjednoczone za imperializm i Międzynarodowy Fundusz Walutowy, przedstawiając się już nie jako faszysta, lecz jako latynoamerykański nacjonalista. Ta socjalna i nacjonalistyczna demagogia pozwoliła mu wygrać kolejne wybory prezydenckie w 1951 roku.

Peron nie uważał się za socjalistę, lecz za nacjonalistę i radykalnego demokratę. Liberalizm ekonomiczny potępiał właśnie jako nacjonalista i demokrata. Jego wizja była zaprzeczeniem wszelkich form indywidualizmu. Chciał przekształcić Argentyńczyków w kolektyw ludzi równych i do siebie podobnych, a indywidualny liberalizm stał temu na przeszkodzie: „nadmierny indywidualizm jest niezgodny z naszymi demokratycznymi instytucjami” (J.D. Peron: Doctrina peronista. Buenos Aires 1947). Tylko taka demokracja egalitarna jest „demokracją autentyczną” (ibidem). Wszelkie przywileje i dystynkcje, także majątkowe, są sprzeczne z tak pojętą demokracją. W swoich wystąpieniach Peron identyfikował demokrację z nacjonalizmem, pojmując obydwa pojęcia jako rządy w imieniu najniższych warstw społecznych, szczególnie robotników. Interes narodowy utożsamiał z interesami najuboższych.

W okresie powojennym Argentyna przeżywała istny bum gospodarczy. Wyborcy łączyli to z reformami etatystycznymi Perona, co owocowało rosnącym poparciem dla jego osoby i ideologii tzw. justycjaryzmu (sprawiedliwości społecznej – od hiszp. justicia distributiva). W rzeczywistości jednak szybki rozwój gospodarczy dokonywał się nie dzięki Peronowi, ale pomimo jego polityki. Miał on przyczyny obiektywne o charakterze zewnętrznym: wynikał z olbrzymich zakupów argentyńskiego mięsa przez wygłodniałą powojenną Europę zachodnią. Jednak w ciągu kilku lat także inne kraje szybko zwiększyły produkcję mięsa, wypierając po części Argentynę z roli światowego dostawcy. Po kilku latach także Europa odtworzyła swoje możliwości produkcji w tej dziedzinie. Spowodowało to szybki spadek zapotrzebowania na mięso i wpędziło Argentynę w kłopoty finansowe. Niewydolny znacjonalizowany przemysł argentyński był chronicznie deficytowy, a wielkie projekty reform socjalnych pochłaniały środki, których gospodarka kraju nie mogła udźwignąć, uginając się pod podatkami. Stało się to oczywiste od początku lat pięćdziesiątych. Peron próbował ratować sytuację, łatając braki budżetowe za pomocą inflacji, co dało krótkotrwały dobry efekt, aby następnie zakończyć się jeszcze większym kryzysem ekonomicznym.

Przemysłowcy, kupcy i klasa średnia wykazywali coraz większą dezaprobatę dla polityki ekonomicznej peronizmu; uniwersytety kipiały przeciwko nieformalnej dyktaturze populistycznego przywódcy; lud nadal czuł się niezaspokojony w swoich roszczeniach socjalnych, które bezustannie rosły. Jakby tego było mało, w 1952 roku nagle zmarła niezwykle popularna żona Perona – Eva (zwana Evitą), co zachwiało charyzmatyczną legitymizacją władzy peronistowskiej. W dodatku Peron – pełen megalomanii i poczucia własnej wielkości, ale zarazem bezustannie odwołujący się do katolicyzmu – zażądał od Watykanu ogłoszenia zmarłej żony świętą. Gdy Watykan odmówił spełnienia tego ekstrawaganckiego żądania (Evita była znana ze swobody seksualnej i miała wprost opinię kobiety lekkich obyczajów), Peron uderzył w tony populistycznego antyklerykalizmu, legalizując rozwody, prostytucję, znosząc święta religijne jako dni wolne od pracy, likwidując subsydia dla szkolnictwa katolickiego. Gdy w 1955 roku katolicy urządzili demonstrację antyrządową, peroniści odpowiedzieli podpaleniem kilku kościołów w Buenos Aires i wydaleniem nuncjusza apostolskiego. W odpowiedzi na te wydarzenia Watykan obłożył Perona ekskomuniką, co wywołało w czerwcu 1955 roku bunt zirytowanego populistycznymi rządami wojska – doszło min. do ataku lotniczego na rezydencję Perona. Mimo że rewoltę opanowano, we wrześniu doszło do kolejnej rebelii wojskowej, zakończonej wygnaniem Perona z kraju. Peron mieszkał w różnych krajach Ameryki Łacińskiej, aby w 1960 roku osiedlić się w Hiszpanii, gdzie pamiętano jego aprowizacyjną pomoc dla izolowanej frankistowskiej Hiszpanii zaraz po zakończeniu wojny.

Pobyt na emigracji przyczynił się do socjalnej radykalizacji ex-dyktatora, który począł sympatyzować z Fidelem Castro. Nie rozumiejąc, że prowadzona za jego rządów polityka gospodarcza doprowadziła Argentynę do ekonomicznej katastrofy, Peron sprowadzał ruch przeciwny sobie do amerykańskiej agentury. Stąd jego fascynacja socjalizmem kubańskim i wizją sojuszu krajów latynoamerykańskich ze Związkiem Radzieckim. Komunistyczne rozwiązania ekonomiczne także mu się podobały. To przeobrażenie w świadomego socjalistę zbiegło się z demokratyzacją Argentyny. Peron funkcjonował w kraju jako ucieleśnienie mitu polityka dbającego o sprawy ludu i w marcu 1973 roku, peronistowski kandydat Hector Campora wygrywa wybory prezydenckie, aby następnie podać się do dymisji i umożliwić wybór na prezydenta Peronowi, który wrócił do kraju witany entuzjastycznie przez masy jako wyzwoliciel od amerykanizacji, kapitalizmu i wolnego rynku. Peron, chcąc uniknąć puczu wojskowego, który obalił go przed laty, wyasygnował wielkie pieniądze publiczne na program zbrojeń, a także dokonał powtórnej renacjonalizacji sprywatyzowanych za czasów wojskowych przedsiębiorstw; poddał ekonomię kraju ścisłemu nadzorowi biurokratycznemu, rozpoczął wojnę z kapitałem zagranicznym, podwyższył ustawowo płace i świadczenia socjalne. Zmarł jednak nagle w dniu 1 VII 1974 roku na atak serca.

Rządy przejęła wtenczas jego druga żona Maria Estela Peron, zwana pogardliwie Isabelitką. Kres jej nieudolnym rządom położył pucz wojskowy w marcu 1976 roku. Nie był to jednak koniec peronizmu: w 1989 roku wybory wygrywa przedstawiciel liberalnego skrzydła peronistowskiego Carlos Menem. Próbował on dokonać rzeczy niemożliwej: połączenia liberalnej ekonomii z wysokim poziomem świadczeń socjalnych, czyli chciał połączyć wymogi nowoczesnej gospodarki (wzorując się na sąsiednich Chile Pinocheta) z socjalizmem. Ten pierwszy cel wymagał radykalnej obniżki podatków, ten drugi zaś ich wzrostu. Peroniści chcieli dokonać liberalizacji ekonomii, w celu wywołania szybkiego wzrostu gospodarczego, ale w taki sposób, aby nie urazić socjalnego elektoratu swojej partii. W tym celu obniżono podatki, lecz bez jednoczesnej obniżki poziomu świadczeń socjalnych. Powstała wielka dziura budżetowa, którą łatano za pomocą zagranicznych, liczonych w dziesiątkach miliardów dolarów, pożyczek, a gdy tych zbrakło, za pomocą inflacji. Obciążona odsetkami od długów i szalejącą inflacją gospodarka Argentyny zbankrutowała na przełomie 2001/2002 roku, co zakończyło się zamieszkami ulicznymi i upadkiem rządu socjaldemokratycznego, który właśnie przejął władzę z rąk peronistów.

Bankructwo Argentyny wydaje się położyć kres peronizmowi, wykazując niemożliwość realizacji populizmu ze względu na jego antyekonomiczny charakter. Peronizm okazał się ideologią dającą szerokie poparcie społeczne, ale niemożliwą do sprawowania rządów. Rozbudzając roszczenia socjalne mas populizm ten nie mógł ich zrealizować, prowadząc państwo do ekonomicznej katastrofy. Mimo to, mit Perona – obrońcy ludu nadal jest żywy, a jego osoba pozostaje wzorcem dla wielu polityków i ideologów latynoamerykańskich, którzy dostrzegają w nim wroga kapitalizmu i wolnego rynku, które są postrzegane jako przejawy amerykanizacji. Populizm Perona funkcjonuje więc jako swoista forma lewicowego nacjonalizmu.

Autor
Adam Wielomski

Bibliografia

• R.J. Alexander: The Peron Era. New York 1965;
• G.I. Blanksten: Peron’s Argentina. New York 1967;
• A.E. van Niekerk: Populism and political development in Latin America. Rotterdam 1974;
• J. Combin: Le Pouvoir Militaire en Amerique Latine. Paris 1977 ;
• J. Horowitz: Argentine Unions, the State and the Rise of Peron, 1939-1945. Berkeley 1990;
• M. Bankowicz: Demokraci i dyktatorzy. Kraków 1993;
• M. Marczeska-Rytko: Populizm: zagadnienia teorii i praktyki politycznej w Ameryce Łacińskiej. Lublin 1992;
• tenże: Populizm: teoria i praktyka polityczna. Lublin 1995;
• F.A. Barahona: Perón, o, El espíritu del pueblo. Madrid 2003;
• J. Bodes, J.A. Lopez: Perón--Fidel: línea directa: cuando la Argentina rompió el bloqueo a Cuba. Buenos Aires 2003.