Panslawizm

Z Metapedia

Panslawizm (z gr. pan – wszystko, wszech + slawizm – słowianizm) to doktryna polityczna z II połowy XIX wieku, głosząca polityczno-kulturową jedność wszystkich narodów i ludów słowiańskich.

W Polsce p. kojarzy się z rosyjską ideą imperialną. Wynika to z użytkowania przez rosyjską propagandę, w okresie zaborów, panslawistycznych haseł o jedności ludów słowiańskich pod politycznym przywództwem Rosji i jej cara. W rzeczywistości jednak p. został wymyślony jeszcze w XV wieku przez chorwackiego myśliciela Vinko Pribojevicia (daty narodzin i śmierci nieznane), następnie odnowiony przez chorwackiego misjonarza Juraja Križanicia (ok. 1618-1683) w wieku XVII jako doktryna jedności wszystkich ludów słowiańskich w obliczu zagrożenia tureckiego. Jej zaletą było odwołanie się do kategorii kulturowo-lingwistycznych ponad podziałami na Słowian katolickich i prawosławnych.

Jako ruch polityczny p. powstał w Czechach na początku XIX wieku i w Pradze zwołano pierwszy kongres panslawistyczny (1848). Miało to miejsce w czasie wydarzeń wiosny ludów, co nadawało kongresowi wymiar rewolucyjny i antyhabsburski. W rzeczywistości kongres był skutkiem niezadowolenia Słowian zamieszkujących Austrię i Rzeszę Niemiecką z przebiegu obrad rewolucyjnego, pangermańskiego parlamentu we Frankfurcie, gdzie zupełnie pomijano interesy i postulaty Słowian oraz, mimo haseł o powszechnej wolności ludów, propagowano idee niemieckiego nacjonalizmu. Kongresowi praskiemu przewodniczył František Palacký (1798-1876), a większość delegatów stanowili Czesi niezadowoleni z polityki germanizacyjnej ówczesnej monarchii austriackiej. Mimo to Palacký przeforsował na kongresie linię antynacjonalistyczną, proponując austriackim Habsburgom przekształcenie kraju w federację narodowych regionów pod berłem tej dynastii, czyli jednoznacznie opowiadając się za utrzymaniem wielonarodowego państwa. Charakterystyczne zresztą, że chociaż Palacký wydawał od roku 1825 antykwaryczne pismo w j. czeskim Časopis českého musea, to wszystkie swoje książki napisał po niemiecku, nawet te, które dotyczyły historii Czech.

Na kongresie praskim przyjęto także flagę pansłowiańską (w pasy niebieskie, białe i czerwone) oraz hymn „Hej Sloveni“ autorstwa Samuela Tomášika (w okresie międzywojennym hymn Jugosławii). Obrady kongresu zakończyło zdobycie Pragi przez austriackiego generała Alfred von Windischgrätza.

Następnemu pokoleniu czeskich pansłowian przewodził Tomáš Garrigue Masaryk (1850-1937), który jednak nadał temu ruchowi piętno wyraźnie antyhabsburskie, co wynikało z zawiedzenia Czechów przekształceniem w roku 1867 Austrii w dualistyczną i konstytucyjną monarchię Austro-Węgier. Czesi liczyli, że staną się trzecim, równoprawnym trzonem. Ten zawód spowodował przekształcenie ruchu pansłowiańskiego w nacjonalistyczny i antyhabsburski (z tego właśnie powodu tytułowy Wojak Szwejk z powieści Jaroslava Haška trafia do zakładu psychiatrycznego, gdy na komisji rekrutacyjnej do wojska stwierdza, że chce się zaciągnąć, aby „umrzeć za Najjaśniejszego Pana”).

Zwycięstwem koncepcji p. było powołanie w 1918 roku państwa Czechosłowacja, łączącego w sobie element antyhabsburski i pansłowiański (wspólne państwo Czechów i Słowaków). Realizacją p. było także równoczesne powołanie Zjednoczonego Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, przekształconego następnie w Jugosławię.

Doktryna p. została przejęta od Czechów także przez licznych filozofów rosyjskich, z których na uwagę zasługuje przede wszystkim Nikołaj I. Danilewski (1822-1885), który wprowadził do niej liczne elementy darwinizmu społecznego i rasizmu (Rossija i Ewropa. Wzgljad na kulturnyją i politicieskiją otnosienija Slavjanskago mira ku Germano-Romanskomu, S.-Petersburg 1871). Mimo że była to doktryna p. najbardziej zaawansowana intelektualnie, to odegrała małą rolę, gdyż idea p. została w międzyczasie przechwycona przez rosyjską propagandę polityczną i występowała tutaj w dwóch odmianach: 1/ oficjalnej doktryny państwowej; 2/ jako doktryna antycarska.

W wersji oficjalnej, p. łączył się z tzw. słowianofilstwem czyli apologią tradycyjnej rosyjskiej wsi, cywilizacji prawosławnej i carskiego absolutyzmu (słynna dewiza „prawosławie, samowładztwo i naród”). Oficjalna propaganda głosiła istnienie rzekomo wspólnych interesów wszystkich ludów słowiańskich, które reprezentuje carat rosyjski. Doktryna ta nigdy nie uzyskała odzewu na ziemiach polskich – przez tenże carat rusyfikowanych i niewolonych – uzyskując za to spore poparcie pośród tych ludów słowiańskich, które liczyły na pomoc rosyjską przeciwko swoim gnębicielom (Czesi, Słowacy, Serbowie wobec Austrii; Serbowie, Macedończycy, Bułgarzy wobec Turcji). P. oficjalny osiągnął przeto spore sukcesy poza granicami Rosji (szczególnie w czasie wojny rosyjsko-tureckiej 1877-1878), podczas gdy w polityce wewnętrznej był wyłącznie oficjalną propagandą. Z tego też powodu Polacy – jako katolicy – przez radykalnych zwolenników p. zostali uznani za naród, który „zdradził” ideę zjednoczenia słowiańszczyzny.

Obok oficjalnego p. istniała także, bardzo popularna pośród demokratów i radykałów rosyjskich, idea p. republikańskiego (A.I. Hercen i N.A. Bakunin), polegająca na chęci przekształcenia Rosji w luźną federację państw zamieszkałych przez narody słowiańskie. Problemem tej koncepcji była wieczna różnica między teorią (narody równoprawne) a praktyką (matczyna dominacja Rosjan nad mniejszymi narodami). Ostateczną kompromitacją tej idei było przechwycenie jej przez bolszewików w 1917 roku i ogłoszenie przez nich prawa narodów Rosji do samostanowienia, aby następnie dokonać ich fizycznego ujarzmienia i przymusowej rusyfikacji. Federacyjna struktura ZSRR była ostatnim refleksem idei p.

Autor
Adam Wielomski
Osobiste