Niccolò Machiavelli

Niccolò di Bernardo dei Machiavelli, Machiavel, Makiawel (ur. 3 V 1469 we Florencji – zm. 21 VI 1527 tamże) – włoski pisarz, historyk i myśliciel polityczny, przedstawiciel renesansowego humanizmu i główny reprezentant „realizmu politycznego”, zwanego też od jego nazwiska „makiawelizmem”.

Życie

Niccolò Machiavelli

M. pochodził z niezamożnej, lecz starej rodziny szlacheckiej, związanej polityczną tradycją z antycesarskim i propapieskim stronnictwem gwelfów; ojciec – prawnik, messer Bernardo di Niccoló – zapewnił mu staranną edukację domową, będącą zresztą czymś zwyczajnym w stolicy humanizmu, przeżywającej w XV w. swój największy rozkwit, pod rządami Wawrzyńca Wspaniałego (Lorenzo il Magnifico) z rodu Medyceuszów. W 5 dni po upadku 4-letniej teokratycznej tyranii dominikanina Girolamo Savonaroli, spalonego na stosie 23 V 1498, M. został powołany przez Radę Osiemdziesięciu na urząd sekretarza Drugiej Kancelarii, zawiadującej polityką wewnętrzną i sprawami wojny, a miesiąc później także sekretarza Rady Dziesięciu. Początkowo zajmował się tylko korespondencją urzędową, nigdy też nie miał uprawnień do podejmowania decyzji politycznych, a jedynie opiniodawcze; rychło jednak, zyskawszy zaufanie gonfaloniera Republiki – Piera Soderiniego, zaczął być wysyłany w misjach dyplomatycznych – zawsze jednak w charakterze „szarej eminencji”, towarzyszącej wysłannikowi oficjalnemu. Pomiędzy 1500 a 1511 wyjeżdżał 20 razy, m.in. do Francji, Niemiec, Szwajcarii, papieskiej Romanii (gdzie prowadził rokowania z księciem Valentino,Cesarem Borgią) oraz do Rzymu 1503 na konklawe; towarzyszył też papieżowi Juliuszowi II podczas jednej z jego licznych wypraw wojennych.

W 1508 powierzono mu zorganizowanie milicji narodowej Republiki do wojny z Pizą, jednak 1512 formacja ta – zdaniem M. wartościowsza od wojsk najemnych – pierzchła w panice pod Prato na sam widok wojsk hiszpańskich.

Błąd przy generowaniu miniatury Unable to run external programs, passthru() is disabled.

Konsekwencją klęski był upadek Republiki Florenckiej i przywrócenie władzy książęcej Medyceuszów. M., pozbawiony urzędu uchwałą Signorii z 7 XI 1512, w II 1513 dostał się nawet do więzienia pod zarzutem udziału w spisku republikańskim Piera Paola Boscolego i Agostina Capponiego, gdzie był torturowany; jako iż nie dowiedziono mu czynnego udziału (choć był na liście uczestników sprzysiężenia, znalezionej u jego inicjatorów), został uwolniony, z nakazem opuszczenia Toskanii. Zamieszkał w willi w Sant`Andrea in Percussina k. San Casciano (zaledwie ok. 30 km od Florencji), gdzie napisał swoje najsławniejsze dzieła: Księcia i Rozważania nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza, opublikowane jednak dopiero pośmiertnie, a także komedię Mandragora.

Swobodę poruszania się odzyskał M. 1516; połowicznym skutkiem jego zabiegów o powrót do polityki było powierzenie mu (ok. 1520) przez Medyceuszów spisania dziejów Florencji, a także drugorzędnych zleceń politycznych. Po ukończeniu Historii florenckich udał się V 1525 do Rzymu na dwór papieża – Medyceusza, Klemensa VII, od którego otrzymał w darze za książkę 120 złotych dukatów.

Kiedy z kolei – wskutek inwazji na Italię wojsk cesarza Karola V – z Florencji zostali (1527) ponownie wygnani Medyceusze, M. chciał znów wejść w służbę Republiki, ale przegrał publiczne głosowanie na urząd sekretarza Drugiej Kancelarii. Miesiąc później M. zmarł pozostawiając rodzinę w „ostatniej nędzy”, został jednak pochowany w kościele Santa Croce we Florencji, pełniącym rolę narodowej nekropolii.

Dzieła

Komedie

• Clizia (1506)
• Mandragora (1521; I. Mandragola czyli napój zapładniający, tł. E. Boyé, Warszawa 1924, 1986[2]
• II. Mandragora, przeł. M. Wyszogrodzka-Ślaska, R. Kołoniecki, w: Wybór pism, Warszawa 1972)

Nowele

• O Belfagorze arcydiable (tł. J. Gałuszka, w: tamże)

Poematy alegoryczne

• Dell`asino d`oro (1515)
• Discorso o dialogo intorno alla nostra lingua (1515) zaliczane są do wybitnych osiągnięć literatury włoskiego renesansu;

Wierszowany utwór historyczny(mniejsze znaczenie)

• Decennale primo

Do pism politycznych i historycznych M. należą

• Uwagi przygotowane dla Urzędu Dziesięciu o sprawach Pizy (1499; Wybór pism...)
• De natura gallorum (1501)
• Ritratto di cose di Francia (1501)
• Ragguaglio della cose fatte dalla repubblica fiorentina per quietare le parti di Pistoia (1501)
• O sposobie postępowania ze zbuntowaną ludnością Valdichiany (1503; Wybór pism...)
• Poselstwo do księcia Valentino w Romanii (1503; tamże)
• Opis sposobu użytego przez księcia Valentino dla zgładzenia Vitellozza Vitellego, Oliverotta da Fermo, pana Pagola i księcia Graviny Orsiniego (1503; tamże)
• Parole da dirle sopra la provisione del danaio... (1503)
• Discorso dell`ordinare lo stato di Firenze alle armi (1506)
• Nove delle Milizia (1506)
• Compendium rerum decennio in Italia gestarum (1506)
• Rapporto delle cose della Magna (1508, wyd. 1532)
• Ritratti delle cose dell`Allemagna (1512)
• Lega Santa (1512)
• Ai Palleschi (1512)
• Il Principe (1513, wyd. 1532
• I. Traktat o „Księciu”, tł. A. Sozański, Kraków 1868, Sambor 1879[2]
• II. Książę, tł. W. Rzymowski, Warszawa 1917, Wrocław 1980[3]
• III. Książę, tł. Cz. Nanke, Warszawa – Lwów 1920, Warszawa 1999[5])
• Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio (1520, wyd. 1532)
• I. Uwagi Machiavela wysnute z Liviusza Historii Rzymskiej, tł. A. Sozański, I-IV, Wenecja – Sambor 1874-77
• II. Rozważania nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza, tł. K. Żaboklicki, Wybór pism...)
• Dialoghi dell`arte della guerra (1520; O sztuce wojennej /fragmenty/, tamże)
• Sommario delle cose della città di Lucca (1520)
• Discorso per rassettare le chose di Firenze doppo la morte del ducha Lorenzo (1520)
• Żywot Castruccia Castracaniego z Lukki (1520, wyd. 1532; Wybór pism...)
• Memoriale a Raffaello Girolami... (1532)
• Le Istorie Fiorentine (1525, wyd. 1532)
• I. Historia Florencji (fragmenty ks. III, IV, V i VIII), w: M. Manelli, Machiavelli, Warszawa 1968
• II. Historie florenckie (ks. II, III, VII, VIII), tł. J. Malarczyk, w: Wybór pism...
• III. Historie florenckie, tł. K. Estreicher, Warszawa – Kraków 1990)
• Relazione di una visità fatta per fortificare Firenze (1525)
• Provizione (1525). Pośmiertnie ukazały się też: Legazioni e commisioni, I-VI, Firenze 1852
• Scritti inediti, Firenze 1857
• Le legazioni e altri scritti diplomatici, I-III, Milano 1928 oraz listy: Lettere familiari, Firenze 1883
• Lettere, I-II, Lanciano 1915; Lettere, Milano 1961

Wielokrotnie wydawano dzieła zebrane M.:

• Tutte le opere di Niccoló Machiavelli (tzw. testina; I-V, 1550)
• Le Opere, I-VI, Firenze 1873-77
• Tutte le opere storiche e letterarie, Firenze 1929
• Opere, I-II, Milano – Roma 1938-39
• Tutte le opere, I-II, Milano 1949-50; Opere complete, I-VIII, Milano 1960-65
• Tutti le opere, Firenze 1971. Ważniejsze wybory dzieł to: Scritti politici scelti, I-II, Milano 1910-25
• Opere politiche, Firenze 1969
• Legazioni, Commisarie, Scritti di governo, Bari 1971

W języku polskim:

• Wybór pism, w: M. Manelli, Machiavelli, Warszawa 1968
• Wybór pism, Warszawa 1972 oraz Myśli o ludziach, Warszawa bdw i Myśli cyniczne, Białystok 1993

Autor
Jacek Bartyzel

Bibliografia

• J. Pulver, Machiavelli: The Man, His Work and His Times, London 1937;
• J.H. Whitfield, Machiavelli, Oxford 1947;
• A. Kłoskowska, Machiavelli jako humanista na tle włoskiego Odrodzenia, Łódź 1954;
• J. Garewicz, Machiavelli a humanizm epoki Renesansu, „Myśl Filozoficzna” 1955, nr 4(18);
• R. Ridolfi, Vita di Niccolò Machiavelli, Roma 1954;
• H. Barycz, Myśl i legenda Machiavellego w Polsce w wieku XVI i XVII, w: Spojrzenie w przeszłość polsko-włoską, Warszawa 1965;
• G. Procacci, Studi sulla fortuna del Machiavelli, Roma 1965;
• G. Sasso, Machiavelli e Cesare Borgia, Roma 1966;
• M. Manelli, Machiavelli, Warszawa 1968;
• J. Malarczyk, La fortuna di Niccolò Machiavelli in Polonia, Warszawa 1969;
• G. Prezzolini, Vita di Niccolò Machiavelli Fiorentino, Milano 1994.
• R.C. Clark, Machiavelli: Bibliographical Spectrum, „The Review of National Literatures” 1970, nr 1;
• R. Longo Cioffi, Bibliografia Machiavelliana (1987-2000), www.filosofia.unina.it/longocioffi/machiavel.html.