Z Metapedia

Narodowa rewolucja

To termin mający dwa znaczenia:

W znaczeniu potocznym jest to określenie dla przemian we wszystkich państwach, gdzie w okresie międzywojennym władzę przejęły ugrupowania o charakterze nacjonalistycznym i przeprowadziły szereg reform ("„rewolucję”") w duchu antyliberalnym, autorytarnym, korporacyjnym i katolickim. Do państw, które przeprowadziły N.R. należy zaliczyć Włochy B. Mussoliniego (1922), Portugalię O. Salazara (1928), Hiszpanię Gen. F. Franco (1939), Państwo Francuskie Ph. Pétaina (1940).
W znaczeniu doktrynalnym, N.R. jest to specyficzna doktryna polityczno-społeczna powstała w l. 30-tych XX wieku o charakterze nacjonalistycznym, katolickim i antyliberalnym, będąca radykalizacją nacjonalizmu początku XX wieku.

Definicja

W znaczeniu potocznym, N.R. jest to całokształt reform politycznych, przeprowadzonych w krajach romańskich (Portugalia, Hiszpania, Włochy, Państwo Francuskie) w XX wieku przez systemy autorytarne. Reformy te, mając za swoją doktrynę nacjonalizm, w istocie miały charakter konserwatywny (Hiszpania, Portugalia, Państwo Francuskie), lub w jakiejś przynajmniej mierze z konserwatyzmu korzystały, tworząc własne, oryginalne rozwiązania (Włochy faszystowskie). Ich cechą charakterystyczną jest jednak posługiwanie się częstokroć językiem politycznym typowym dla lewicy, stąd całokształt tych zmian nie został nazwany kontrrewolucją (którą w istocie był), lecz rewolucją. Pod pojęciem „rewolucji” nie należy tu rozumieć ideologii i doktryn rewolucyjnych (lewicowych), lecz „rewolucyjny” sposób zdobywania władzy. Rewolucja jest tu nie desygnatem ideologicznym, lecz oznaczeniem szybkości i metody przejęcia władzy, „podboju państwa” (włoskie la conquista dello Stato i hiszpańskie la conquista del Estado) przez energiczną, nacjonalistyczną mniejszość (włoskie minoranza creatrice). Stąd wynika skłonność do nienazywania powstałego z tej rewolucji państwa „starym” (jak ancien régime), lecz „nowym”, powstałym po N.R. (hiszpańskie Estado Nuevo i portugalskie Estado Novo) i używanie „rewolucyjnej” frazeologii.

Cechy wspólne

Państwa, które dokonały N.R. możemy podzielić na autorytarne (Hiszpania, Portugalia, Państwo Francuskie) i faszystowskie (Włochy). Mimo dzielących państwa autorytarne i faszystowskie różnic, możemy także wyodrębnić pewne cechy wspólne, charakterystyczne dla N.R.:

Katolicyzm

Cechą N.R. jest odwoływanie się do wiary katolickiej, co wynika z osobistej religijności przywódców N.R. (Salazar, Franco, Pétain) lub politycznego wyrachowania (Mussolini). Katolicyzm jest tu pojmowany nie tylko jako wiara religijna, lecz i całościowa koncepcja świata, życia i społeczeństwa, którą przeciwstawiano laickiej i pochodzącej z Oświecenia antropocentrycznej wizji świata. Katolicyzm jest, dla N.R., zaprzeczeniem indywidualistycznej i racjonalistycznej filozofii XVIII wieku, ignorującej narodowy i społeczny charakter ludzkiej egzystencji i sprowadzającej świat do subiektywnej oceny jednostki, która dostała także prawo do radykalnej transformacji tego świata wedle wskazań własnego rozumu. Ten katolicyzm N.R. jest wyrazem jej tradycjonalistycznego charakteru, co szczególnie widać na przykładzie faszystowskich Włoch, które nie mając tak konserwatywnego charakteru, nie były także szczególnie katolickie i katolicyzm traktowano tu jako antytezę Oświecenia, ale już nie Renesansu, co znaczyło, przynajmniej w pewnej mierze, przyznanie się do dziedzictwa filozofii nowożytnej. N.R. w Hiszpanii, Portugalii, Państwie Francuskim jest jednoznacznie zwrócona ku przeszłości, podczas gdy włoski faszyzm próbuje stworzyć syntezę tradycji i modernizmu.

Romanizm

Odwołanie się katolicyzmu ogranicza zasięg N.R. do świata katolickiego i wykluczenie zeń państw protestanckich, przeciwko którym (Wielka Brytania, Niemcy) N.R. się zwraca. N.R. dostrzega prymat ekonomiczny, militarny i polityczny świata protestanckiego i szuka swoich inspiracji w tradycji rzymskiej, tak starożytnej (Włochy), jak i rzymsko-katolickiej, średniowiecznej (Hiszpania, Portugalia, Państwo Francuskie). W Hiszpanii będzie to odwołanie się do Wieku Złotego (Siglo del Oro), czyli epoki kontrreformacji, a we Włoszech do mitu zwycięskiego Imperium Rzymskiego. W kulturze i umysłowości świata rzymskiego N.R. poszukuje swoich przewag nad światem protestanckim i szczególnie jego prymatem ekonomicznym nad państwami romańskimi. Popularne są tu także idee uniwersalistyczne, wzorowanie na Pax Romana, jak idea nowego Rzymu [Benito Mussolini||Mussoliniego]], czy uniwersalnej hiszpańskości (Hispanidad) R. de Maeztu.

Autorytaryzm

Idea ta jest traktowana w dwójnasób:

jako doktryna przeciwstawna w stosunku do nihilistycznej i dekadenckiej liberalnej demokracji, wraz z jej skłonnością do kompromisów, negocjacji, obradowania i szukania porozumień – autorytaryzm wydaje się wyrazem stanowczości, przełamaniem „agnostycznego” charakteru państwa, które nie odwołuje do jakiejkolwiek prawdy religijnej i politycznej, czego wyrazem jest polityczny i światopoglądowy pluralizm
jako metoda na unicestwienie demokracji parlamentarnej, co oznacza usytuowanie dyktatora jako twórcy N.R. Wynikiem, przeprowadzonej w sposób siłowy N.R. jest powstanie państwa niedemokratycznego, które może przybrać postać konserwatywnej dyktatury (Hiszpania, Portugalia, Państwo Francuskie) lub dyktatury faszystowskiej, o charakterze totalitarnym (Włochy).

Korporacjonizm

System ŕ korporacjonizmu postrzegany jest przez zwolenników N.R. jako antyteza indywidualistycznego systemu liberalizmu, wraz z jego pogonią za zyskiem, materializmem, apologią egoizmu i cech uznanych za negatywne przez tradycyjny i wspólnotowy katolicyzm. Wolnemu rynkowi zostaje przeciwstawiony system o mniejszej wydajności ekonomicznej, ale za to wolny od niepokojów społecznych, walk klasowych, strajków, lokautów wzorowany na średniowiecznym modelu społeczeństwa korporacyjnego o rozproszonej strukturze własności i oparciu produkcji i stosunków pracodawca-pracobiorca na zasadach chrześcijańskiej miłości. Korporacjonizm, propagowany w l. 30-tych, był też antytezą dla przeżywającej od 1929 roku wielki kryzys gospodarki liberalnej, a zarazem nie był alternatywą socjalistyczną i etatystyczną. Jedynie w totalitarnych Włoszech korporacjonizm, z apaństwowego, przekształca się w państwowy, bowiem poddany biurokracji i służący realizacji produkcyjnej i socjalnej funkcji państwa. Korporacjonizm stanowi także antytezę liberalnego parlamentaryzmu, gdyż jest chęcią zastąpienia klasycznej demokracji, wraz z jej zasadą konstytutywną jeden człowiek – jeden głos, systemem reprezentatywnym, gdzie egalitarne i powszechne głosowanie zostanie zastąpione delegacją do korporacyjnego parlamentu przedstawicieli korporacji zawodowych, w liczbie nie adekwatnej do liczebności danej grupy, lecz jej ważności dla społeczeństwa.

Charakterystyczne cechy doktryny

N.R. – w pierwszym, obiegowym znaczeniu – ma więc charakter konserwatywny, skierowany na negację nowożytnych ideologii liberalnych, socjalistycznych i [[|komunizm|komunistycznych]]. Jest to rodzaj konserwatyzmu, który stara się poszerzyć swoją bazę społeczną przez idee nacjonalistyczne, czyli poprzez próbę umasowienia (przynajmniej w jakimś stopniu) postulatów konserwatywnych, poprzez ich połączenie z nacjonalizmem. Faszyzm włoski odstaje w znacznej mierze od tego konserwatywnego modelu, jednak przyjęło się używanie także wobec niego terminu N.R., co wynika z jego nacjonalistycznego charakteru i politycznej współpracy z innymi państwami rządzonymi przez nacjonalistycznych dyktatorów.

W znaczeniu doktrynalnym, N.R. jest to radykalny politycznie odłam ruchu narodowego (nacjonalistycznego), powstały na fali wielkiego kryzysu gospodarczego w l. 30-tych XX wieku, zwany także narodowym radykalizmem. Aż do 1929 roku większość ruchów [[|nacjonalizm|nacjonalistycznych]] w Europie stała na gruncie kapitalizmu, ewentualnie z pewnymi elementami korporacyjnymi, mającymi na celu deradykalizację polityczną robotników. N.R. jest to ruch mający na celu połączenie idei klasycznego nacjonalizmu z doktrynami społecznymi i gospodarczymi lewicy, stanowi więc radykalizację programową nacjonalizmu i próbę znalezienia nowej formuły nacjonalizmu w warunkach rzekomego załamania się kapitalizmu. Do klasycznych przedstawicieli N.R. musimy zaliczyć w Hiszpanii Falange Espaňola de las J.O.N.S. (1934), pod przywództwem J. A. Primo de Rivera (1903-36) i R. Ledesmy Ramosa (1905-36); w Polsce Obóz Narodowo-Radykalny (1934), wkrótce podzielony na ONR „Falanga” i ONR „ABC”; we Francji ŕ Młodą Prawicę (Jeune Droite); w Beligii Ruch Rex (1935) L. Degrelle’a (1906-1994); w Rumunii Legion Archanioła Michała (Legiunea Arhanghelului Mihail, 1927) i Żelazną Gwardię (Garda de Fier 1930) C.Z. Codreanu (1899-1938).

Nacjonalizm

W odróżnieniu od nacjonalizmu tradycyjnej prawicy, który koncentrował się na materialnych i politycznych fundamentów istnienia narodu, a jako swoją bazę filozoficzną przyjmował pozytywizm (Action Française, nacjonalizm włoski, endecja w Polsce), nacjonalizm N.R. jest żywiołowy i romantyczny. Różnice ideowe między N.R. a tradycyjnym nacjonalizmem są pokłosiem różnic pokoleniowych. Wszyscy ideolodzy i działacze N.R. urodzili się ok. 1900 roku i wychowali się pośród twórców klasycznego nacjonalizmu, który rodził się w środowisku pozytywizmu i scjentyzmu, przesiąknięty był biologizmem, socjologią i metodologią naukową. Młodzi odrzucają ten stateczny i konserwatywny model nacjonalizmu, poprzez dodanie do niego elementu witalności, kreatywności, rewolucji, siły i ruchu. Młodzi fascynują się przemocą, wiedzy racjonalnej przeciwstawiają mity (w rozumieniu ŕ G. Sorela), a szczególnie mit narodowy; gardzą naukami przyrodniczymi i politycznym realizmem cechującym starsze pokolenie. N.R. jest dziełem nowego pokolenia, które możemy uznać za neoromantyczne, zwrócone ku przyszłości, idealistyczne, nie liczące się z realiami politycznymi i społecznymi, całkowicie oddane sprawie i gotowe do walki nawet w warunkach absolutnego braku szans. Możemy mówić tu o swoistej nacjonalistycznej mistyce i egzaltacji śmiercią, męczeństwem za sprawę z góry przegraną (Codreanu, Primo de Rivera).

Socjalizm

N.R. powstaje na fali wielkiego kryzysu z 1929 roku. Zjawiska gospodarcze szeroko odbiją się na jej wizji świata. Mamy tu przekonanie o nieuchronnym upadku zasady rynkowej, prawa popytu i podaży, zasady wolnej wymiany. Radykalizm społeczny N.R. jest także odbiciem osobistego zubożenia młodych twórców tej doktryny, ich bezowocnego poszukiwania pracy i problemów materialnych. N.R. usiłuje znaleźć odpowiedź na przyczyny kryzysu gospodarczego u K. Marksa, skoro nie znajduje ich u klasyków liberalizmu gospodarczego. W przekonaniu N.R., Marks trafnie wskazał bliski koniec kapitalizmu, opisując proces akumulacji i zjawisko wyzysku. Błąd Marksa tkwił jedynie w jego podporządkowaniu świata idei bazie materialnej, czego skutkiem jest ateizm i kosmopolityzm marksizmu. Zjawiska kulturowe i narodowe zostały trafnie opisane przez ojców-założycieli nacjonalizmu (Barrès, Maurras, Corradini, Dmowski). Jednak w obliczu wielkiego kryzysu tradycyjny nacjonalizm dokonał ujednolicenia pojęcia „narodu” z pojęciem „posiadaczy” i skupił się na ich obronie przed agitacją socjalistyczną i komunistyczną. N.R. dokona identyfikacji odwrotnej: naród jest synonimem warstw pracujących, to one są narodem wyzyskiwanym przez (obcych narodowo lub kosmopolitycznych) kapitalistów. Dlatego też N.R. stoi po stronie robotników przeciwko pracodawcom. Jednocześnie jednak N.R. sprzeciwia się modelowi gospodarki socjalistycznej ze względu na jej etatystyczny charakter, obiektywnie służący interesom kapitału. Dlatego też N.R. postuluje tzw. Trzecią Drogę, czyli zradykalizowaną postać korporacjonizmu, zwykle nazywaną tu narodowym syndykalizmem. Tradycyjny korporacjonizm zakłada bowiem, że państwo w konflikcie pracodawcy-pracobiorcy jest neutralne, podczas gdy, zdaniem N.R. powinno występować po stronie tych ostatnich, dokonując rewolucji narodowo-syndykalistycznej. Szczegóły tej rewolucji nie zostały nigdy opracowane, a różne wypowiedzi wskazują na liczne niekonsekwencje i sprzeczności, szczególnie wynikające z faktu, że rewolucja gospodarcza ma przeobrazić całokształt stosunków ekonomicznych, ale ma nastąpić bez udziału państwa (etatyzm). Próba sięgnięcia po środki etatystyczne (Młoda Prawica) niechybnie prowadziła działaczy N.R. w kierunku faszystowskim.

Radykalne metody

N.R., w odróżnieniu od starych ruchów nacjonalistycznych, chętnie posługiwała się przemocą w polityce, gdyż, w ślad za Sorelem, uważała, że przemoc jest elementem rewitalizacji świata i przełamania dekadencji liberalno-demokratycznej. Starsi nacjonaliści, młodym wydawali się statyczni, przeteoretyzowani. Romantyczna egzaltacja N.R. nie pozwalała czekać (ŕ romantyzm faszystowski), lecz zmuszała do działania. Wzorując się na bojówkach komunistycznych i faszystowskich, zwolennicy N.R. nie stronili od przemocy w polityce, w tym akcji zbrojnych, pobić, strzelanin z policją i bojówkami lewicowymi.

Nowa mentalność

N.R. nominalnie odwoływała się do katolicyzmu, nacjonalizmu, socjalizmu. W rzeczywistości jednak charakteryzują ją zupełnie inna, neoromantyczna mentalność, apologia witalności, aktywizmu, młodości. Rewolucja narodowa, radykalna transformacja społeczno-gospodarcza, fundamentalny katolicyzm są jedynie formami wyrazu tej mentalności. Wszystkie przemiany ustrojowe i instytucjonalne mają charakter wtórny. W istocie idzie o stworzenie nowej mentalności, nowego człowieka, nowego świata, nowego narodu. Świat winien zostać uwolniony od mentalności zysku, cnót mieszczańskich jak pracowitość, pomysłowość, oszczędność. Wzorem takich cnót miało być Średniowiecze, idee krucjat, poszukiwań św. Graala, poświęcenia, honoru, ascezy. W N.R. chodzi o stworzenie człowieka wyzwolonego od mentalności mieszczańskiej, likwidacji szarości świata. stąd ta postawa buntu przeciwko wszystkim i wszystkiemu, tak liberałom, zagrożeniu komunistycznemu, a nawet starszemu pokoleniu nacjonalistów. N.R. zainteresowana jest inkorporacją do swoich idei wszelkich pomysłów radykalnych (rewolucyjnych), jak transformacja polityczna, dyktatura w postaci charyzmatycznego przywódcy, unicestwienie cnót mieszczańskich, liberalnej kultury politycznej. Chodzi o danie życiu nowego sensu, znalezienia ideałów pomiędzy zmaterializowanym światem kapitalizmu i demokracji. Ta wizja rewitalizacji świata zbliża N.R. do faszyzmu, chęć radykalnej transformacji skłania do przyjęcia rozwiązań totalitarnych (potraktowanie państwa jako „szpicy rewolucji”). Od faszyzmu oddziela N.R. katolicyzm (prawosławie w przypadku rumuńskim) i zawarta w nim wizja człowieka jako osoby obdarzonej wolną wolą, co wyklucza rozwiązania totalitarne. Działacze N.R. dostrzegali w faszyzmie niepokojący element totalitarny, ateizm i niekatolicki nacjonalizm (naród jako absolut), zarazem jednak uwodziła ich mistyka faszyzmu, filmy propagandowe z wieców Hitlera i Mussoliniego silnie oddziaływujące na wyobraźnię. Na bazie katolicyzmu nie była możliwa transformacja człowieka i świata poprzez metody totalitarno-etatystyczne i koncepcja katolickiego faszyzmu – będąca w istocie sednem propozycji N.R. – musiała ulec wewnętrznej dezintegracji. Charakterystyczne, że pośród działaczy N.R. pokusie faszyzacji ulegli ci mniej religijni, lub ateistyczni, którzy cenili religię dla jej walorów społecznych (R. Brasillach, T. Maulnier, L. Rebatet, R. Ledesma Ramos), co pozwoliło im zaistnieć politycznie w okresie dominacji faszyzmu (Brasillach, Drieu La Rochelle, Rebatet w Państwie Francuskim). Ewolucja ideowa religijnie myślących przedstawicieli N.R. została wstrzymana z powodu ich przedwczesnej śmierci (Primo de Rivera, Codreanu, czołówka ONR w l. II wojny światowej).

Porównanie istoty N.R. w koncepcjach młodych radykałów i umiarkowanych konserwatywnych nacjonalistów uskuteczniających N.R. w Portugalii, Hiszpanii i Państwie Francuskim wskazuje, że mimo podobieństwa haseł kryje się pod nimi zupełnie odmienna wizja społeczna. Praktycznym przejawem tego sporu będzie konflikt między Pétainem a narodowymi radykałami (Brasillach, Drieu La Rochelle, Rebatet) l. 1940-44 w Państwie Francuskim, rozprawa konserwatywnej monarchii rumuńskiej ze zwolennikami Codreanu i jakże podobna rozprawa gen. Franco z radykalnymi zwolennikami Falange Espaňola w Hiszpanii. Radykalni młodzi zwolennicy N.R. mieli świadomość fundamentalnego sporu z konserwatywnymi nacjonalistami, którzy, pod hasłami nacjonalistycznymi chcieli w istocie dokonać kontrrewolucji i sprzeciwiali się transformacji społecznej i własnościowej – Primo de Rivera stwierdza, że formy i instytucje starego świata zginęły nieodwołalnie i nie ma „reakcyjnej nostalgii o przeszłych formach”, a młodzi zwolennicy N.R. „nie mają nic wspólnego z de Maistrem (...) Nie jesteśmy reakcjonistami”, tradycjonaliści „nic nas nie interesują”, gdyż są „dzicy (cerri)” i '„antypatyczni” (Obras completas, Madrid 1959). Słowa te doskonale obrazują różnicę między tymi dwoma postaciami N.R.

Autor
Adam Wielomski

Bibliografia

R. Brasillach: Léon Degrelle et l’avenir de „Rex“. Paris 1936
E. Weber, The Men of the Archangel, [w:] International Fascism 1920-1945, "Journal of Contemporary History" I (1966)
J.L. Loubet del Bayle: I non-conformisti degli anni trenta. Roma 1972;
P.-M. Dioudonnat: Je suis partout, 1930-1944. Les maurrassiens devant la tentation fasciste. Paris 1973
T.I. Armon, La Guardia di Ferro, "Storia Contemporanea" 3 (1976)
T. Janasz: Państwo francuskie 1940-1944: ideologia, organizacja, prawo. Warszawa 1977
J. Medina: Salazar e os fascistas. Salazarismo e Nacional-Sindicalismo. A. Historia de um conflicto (1932-1935) Lisboa 1977
G. Almirante: José Antonio Primo de Rivera. Roma 1980
Ch. Lépagnot: Histoire de Vichy. T. 3, La Révolution nationale. Genéve 1980
J. Eisler: Philippe Pétain. Wrocław 1991; A. Costa Pinto: Os Camisas Azuis. Ideologia, Elites e Movimentos Fascistas em Portugal 1914-1945. Lisboa 1994
T. Włudyka: Trzecia droga w myśli gospodarczej II Rzeczpospolitej. Kraków 1994;
B. Kozieł, Rycerz Archanioła Michała - Corneliu Zelea Codreanu, "Szczerbiec" 10/11 (1995), 1 (1996), 2-3 (1996)
Y. Leonard: Salazarismo e Fascismo. Março 1996
S.G. Payne: Franco y Jose Antonio. El extraňo caso del fascismo espaňol. Barcelona 1997;
L.M. Sandoval: Jose Antonio visto a derechas. Madrid 1998; A. Wielomski: Doktryna El caudillaje na tle XIX – i XX-wiecznej hiszpańskiej tradycji politycznej, “Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, T. XXII (1999); idem: Ramiro Ledesma Ramos - ojciec hiszpańskiego faszyzmu. [w:] „Studia nad faszyzmem i zbrodniami hitlerowskimi”. T. 23 (2000); idem: Religia w tradycjonalizmie i faszyzmie hiszpańskim, „Nomos”, 37-38/2002
N. Kessler: Histoire politique de la Jeune Droite (1929-1942). Une révolution conservatrice à la française. Paris 2001

Narodowa rewolucja