Kontrrewolucja

Kontrrewolucja

Słowo „kontrrewolucja” posiada wiele znaczeń wynikających z kontekstu w jakim jest używane. Zarazem jest to określenie niosące ze sobą wiele skojarzeń negatywnych i pozytywnych – w zależności od stosunku podmiotu wartościującego do „rewolucji” i „kontrrewolucji”. Sam termin „kontrrewolucja” nie posiada jednak znaczenia wartościującego, lecz polityczne, i moglibyśmy go zdefiniować jako „reakcję na rewolucję”, czy też – jak ujmował to Charles Maurras – „rewolucję przeciwko rewolucji”. Jako reakcja taka, „kontrrewolucja” nie musi się łączyć z konkretnym, uniwersalnym i ponadczasowym katalogiem wartości i idei, a jest jedynie formą politycznej reakcji na wydarzenie nagłe, szybkie i o radykalnym charakterze, zwane rewolucją. W sensie semantycznym, „kontrrewolucja” może więc być liberalna – gdy występuje przeciwko rewolucji socjalistycznej; konserwatywna – gdy występuje przeciwko rewolucji o charakterze lewicowym; narodowa – gdy występuje przeciwko rewolucji internacjonalistycznej itd. Po okresie rządów ugrupowań lewicowych, „rewolucyjnych”, „kontrrewolucja” może oznaczać także sprzeciw wobec próby obalenia ich władzy przez rewolucję z prawicy. Mamy wtedy do czynienia z tzw. rewolucją konserwatywną, gdzie to ugrupowania uznawane – z racji głoszonych poglądów – za „konserwatywne” czynią wysiłki rewolucyjne, a broniące status quo ugrupowania lewicowe winny być określane mianem „kontrrewolucji”. W takim ujęciu, słowa „rewolucja” i „kontrrewolucja” mają znaczenie sytuacyjne i „rewolucjonista” jest to człowiek chcący gwałtownie obalić status quo, a „kontrrewolucjonista” to ktoś, kto chce bronić zastanej rzeczywistości politycznej i społecznej, ewentualnie dokonać restauracji rzeczywistości dopiero co obalonej siłą.

W języku politycznym XIX i XX wieku, słowa „rewolucja” i „kontrrewolucja” rzadko używane są w, zaprezentowanym powyżej, znaczeniu semantycznym. Znacznie częściej kojarzone są z konkretnymi doktrynami politycznymi lub ideologiami, co wynika z tego, że rewolucje w tej epoce dokonywane były zwykle przez ugrupowania lewicowe (w szerokim znaczeniu tego słowa: od liberałów po komunistów) przeciwko ustrojom tzw. ancien règime’u, mającym charakter konserwatywny i tradycyjny. Z tego powodu, w powszechnym języku politycznego dyskursu, „rewolucja” kojarzy się z gwałtownym przejęciem władzy przez ugrupowania lewicowe, podczas gdy „kontrrewolucja” z obroną status quo (lub też z chęcią restauracji status quo ante) przez ugrupowania konserwatywne, broniące instytucji monarchii, religii, hierarchii społecznej, własności itd.

Poza tym rozróżnieniem, warto także zwrócić uwagę na fakt, że słowo „kontrrewolucja” może być rozpatrywane na dwóch płaszczyznach sprzeciwu wobec działań rewolucyjnych:

• jako zwalczanie, sprzeciw polityczny lub militarny dla rewolucji, która wybuchła na danym obszarze, w państwie – mowa tu o reakcji siłowej na działania rewolucyjne
• jako reakcja doktrynalna na idee rewolucyjne

Rozróżnienie to powoduje, że kontrrewolucje możemy pojmować dwojako:

• jako działalność praktyczną
• jako antyrewolucyjną doktrynę polityczną, czyli jako konserwatyzm, tradycjonalizm, reakcjonizm lub legitymizm.

„Kontrrewolucja” może zostać także podzielona na odmiany w zależności od stopnia planowanej rekonstrukcji społeczeństwa po zwyciężeniu „rewolucji”. Ze względu na ten zakres możemy „kontrrewolucję” podzielić na:

• „kontrrewolucję” integralną, czyli dążącą do literalnej restauracji status quo ante, lub przynajmniej fundamentalnych zasad i instytucji

• „kontrrewolucję” kompromisową, czyli powrót do tych idei i instytucji, które wydają się jeszcze możliwe do restaurowania po rewolucyjnej nawale.

Ruch i doktryna kontrrewolucyjna

Kontrrewolucja w starożytności

Ruch

Pierwszy „kontrrewolucjonista” nie jest nam znany z imienia, możemy jednak założyć, że był to człowiek, który powiedział „nie” rewolucjonistom. W historii naszego kręgu cywilizacyjnego pierwsze znane historykom rewolucje miały miejsce w starożytnej Grecji. Rewolucja arystokratyczna, która obaliła władzę pierwotnych monarchów helleńskich, takich jak ci w Mykenach, nie zostawiła po sobie żadnych śladów, także imion i działań ewentualnych „kontrrewolucjonistów”. Pierwsze, historycznie udokumentowane rewolucje dotyczą obalania przez grecki demos władzy dziedzicznej arystokracji i ustanawiania rządów ludowych bezpośrednich (demokracja) lub demagogicznych za pomocą tyranii. Najlepiej udokumentowane wydarzenia z tego okresu dotyczą Aten, gdzie, po reformach Solona (594r.p.n.e.) doszło do anty-arystokratycznego przewrotu uwieńczonego tyranią Pizystrata i jego synów Hippiasa i Hipparcha. W czasie panowania tyranów Ateny stały się widownią rewolucji społecznej w postaci konfiskaty dóbr zamożnych zwolenników stronnictw pediaków i paraliów i rozdziału ich między małorolnych górali (diakrów). Zamordowanie rządzącego, wespół z Hippiasem, Hipparcha przez zwolenników arystokratycznej opozycji (Harmonidosa i Aristogejtona) w 514r.p.n.e. może zostać uznane za pierwszy, historycznie udokumentowany, przypadek działania świadomie kontrrewolucyjnego. Jako formę konfliktu „rewolucji” z „kontrrewolucją” rozpatrywać można także spór demokratycznych Aten z arystokratyczną Spartą, uwieńczony Wojną Peloponeską (431-404r.p.n.re.), gdzie sojusze były uwarunkowane ustrojami państw toczących wojnę (Spartę wspomagały arystokracje i oligarchie, a Ateny demokracje), a zakończoną klęską Aten i „kontrrewolucją” (w sensie doktrynalnym) w tym mieście w postaci rządów Trzydziestu Tyranów (404-403r.p.n.e.). Na pomniku poległych Trzydziestu Tyranów, ich zwolennicy wygrawerowali następujące słowa: „Pomnik ten wzniesiono ku czci mężów, którzy choć na krótki czas okiełznali zuchwałą butę przeklętego ateńskiego ludu” (cyt. za: J. Gajda: Sofiści. Warszawa 1989, s. 182). Rządy te zostały jednak szybko obalone przez „kontrrewolucję” (w sensie semantycznym) demokratyczną. W starożytnym Rzymie konflikty polityczne dotyczyły raczej osób piastujących funkcje polityczne, niż ustroju. Jedynie u schyłku Republiki doszło do kilku prób „kontrrewolucji” w celu podtrzymania podupadającego ustroju arystokratycznego. Można w tym miejscu wymienić „kontrrewolucję” Korneliusza Sulli (85r.p.n.e.) skierowaną przeciwko demokratom Mariusza, oraz tyranobójstwo Juliusa Cezara w 44r.p.n.e. przez arystokratycznych spiskowców.

Doktryna

Pierwszym, znanym nam z imienia, twórcą kontrrewolucyjnej doktryny jest Heraklit z Efezu (540-480r.p.n.e.), którego filozofia stanowi intelektualny sprzeciw wobec rewolucji demokratycznej. Pochodzący z efeskiej arystokracji Heraklit głosił rozpad starego świata (czego wyrazem jest słynne „wszystko płynie”) i niemożność restauracji status quo ante. Zarazem dokonywał krytyki demokratycznej wizji świata, rewaloryzując arystokratyczne idee walki (idea przeciwieństw), oraz wyśmiewał się z kupieckiej racjonalności politycznej zwolenników stronnictwa demokratycznego. Spośród ateńskich filozofów należy wymienić Sokratesa (ok. 470-399r.p.n.e.), na którym ateńska demokracja uskuteczniła „morderstwo sądowe”, oraz Platona (427-347r.p.n.e.), a także tebańskiego poetę Pindara (518-446r.p.n.e.). Ten ostatni dokonywał poetyckiej gloryfikacji arystokracji greckiej, poprzez powiązanie cnoty ze szlachetnym urodzeniem. Na polu filozoficznym o wiele większe znaczenie mają jednak nauki Platona i Sokratesa, które znamy z licznych pism tego pierwszego. W ujęciu „kontrrewolucyjnym” można dokonać nawet interpretacji Platońskiej symboliki jaskini, która stanowi metaforę demokracji, gdzie nie dociera światło prawdy emanującej od idei dobra. Doktryna „kontrrewolucyjna” Platona opiera się na idei przeciwstawienia sobie świata empirycznie istniejącego (demokracja) ze światem idei (o charakterze arystokratycznym), mającym zakorzenienie metafizyczne. Z tego punktu widzenia potępione zostają główne idee demokratycznej rewolucji: równość ludzi co do praw politycznych, równość intelektualna, a także wszelkie typy ustrojów egalitarnych, czyli demokracja i tyrania. „Kontrrewolucja” w filozofii Platońskiej ma charakter integralny, gdyż polega na odrzuceniu możliwości jakiegokolwiek kompromisu ze światem demokratycznym, uznanym tu za filozoficzny niebyt. Postulatem tej „kontrrewolucji” nie jest odrodzenie świata przedrewolucyjnego, lecz, jeszcze radykalniej, arystokracji w wydaniu idealnym, gdzie władzę polityczną będą sprawować filozofowie znający zasady obiektywnego dobra, prawdy i piękna. Stwarzając taki ideał, Platon stał się prekursorem wszelkich radykalnych doktryn „kontrrewolucyjnych” sprzeciwiających się jakiemukolwiek kompromisowi ze światem rewolucyjnym, uznanym tu za formę politycznej i społecznej nierzeczywistości.

Bibliografia

• O. Spengler: Der metaphysische Grundgedanke der Heraklitischen Philosophie. Halle 1904
• L. Daudet: Sylla et son destin. Paris 1937
• E. Voegelin: Order and History. Baton Rouge 1957. T.III. Plato and Aristotle
• K. Popper: Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie. Warszawa 1993. T.I. Urok Platona.
• F. Romig: Platon. [w:] C.von Schrenck-Notzing: Lexikon des Konservatismus. Graz 1996, s. 425-28

Kontrrewolucja angielska

Ruch

W czasach nowożytnych, pierwsza wielka kontrrewolucja miała miejsce w Anglii, będąc reakcją na wydarzenia z roku 1642, gdy król Karol I musiał uchodzić z Londynu po przejęciu władzy przez zrewoltowany parlament zwany Długim Parlamentem. Od tej chwili „kontrrewolucja” wiąże się z wolą przywrócenia tronu prawowitemu monarsze, odebrania władzy parlamentowi i sprawującemu de facto władzę Oliverowi Cromwellowi. Spośród ważniejszych wydarzeń, należy wymienić przegrane przez lojalistów bitwy pod Edgehill (1642), Marston Moor (1644) i Naseby (1645). Kapitulacja Oxfordu w 1646r. oznaczała koniec wojny domowej i porażkę „kontrrewolucji”. Karol I uciekł wtenczas do wiernych mu jeszcze Szkotów, ci jednak szybko wydali go Cromwellowi w zamian za wypłatę zaległego żołdu (1647). Po nieudanych próbach porozumienia z monarchą przez umiarkowanych rewolucjonistów, Karolowi I udało się zbiec na wyspę Whight i ponownie uzyskać poparcie Szkotów, w wyniku czego wybuchły na terenie całego kraju liczne bunty o charakterze rojalistycznym (1648), które dotarły nawet do Londynu. Stojący na ich czele stronnicy króla – tzw. „Kawalerowie” (Cavaliers) – przystąpili do tworzenia regularnej armii kontrrewolucyjnej w Irlandii. Popierający króla Szkoci ponieśli jednak rychło klęskę pod Preston (1648), a król dostał się do niewoli. Pod wpływem radykalnych politycznie i religijnie elementów w armii (Council of the Army), monarsze wytyczono proces i skazano go na śmierć „jako tyrana, zdrajcę i mordercę”. Wyrok został wykonany 30 stycznia 1649 roku. Wierni monarsze Irlandczycy zostali podbici przez Cromwella (1649-50), w wyniku czego przeprowadzono na tych ziemiach rewolucję społeczną w postaci masowych wywłaszczeń ziemi, która prawie w całości przeszła w ręce angielskich osadników, a część ludności sprzedano nawet w niewolę do kolonii na Karaibach. Rewolucjoniści wkroczyli do Szkocji (1650), gdzie bronił się syn zamordowanego monarchy – Karol II, jednak został pobity pod Dunbar (1650) i Worcester (1651). Po śmierci Cromwella (1658), bogate londyńskie mieszczaństwo, bojąc się rewolucyjnych ekstremistów, porozumiało się z rojalistycznym generałem – Georgesem Monkiem – który dokonał zamachu i restaurował monarchię Karola II (1660). „Kontrrewolucja” ta nie była jednak totalna, gdyż Karol II zmuszony był zachować system parlamentarny, jak też nie udała się próba restauracji majątkowego status quo ante, gdyż zwrócono tylko te majątki lojalistów, które zostały skonfiskowane, zostawiając w rękach stronników rewolucji te, który zostały przez nich odkupione, pod przymusem i za zaniżoną wielokrotnie cenę. W 1661r. wybory parlamentarne wygrali rojaliści (Kawalerowie), którzy znieśli część liberalnych reform i wprowadzili Kodeks Clarendona skierowany przeciwko nie-anglikanom. Polityka Kawalerów nie budziła jednak sympatii monarchy, gdyż nietolerancja religijna obracała się także przeciwko katolikom, z którymi monarcha sympatyzował, a jego syn Jakub nawet przeszedł na katolicyzm. Obawy przed papizmem spowodowały przewrót (1688) i osadzenie na tronie Wilhelma Orańskiego. Jakub II udał się na emigrację do Francji, skąd kierował swoimi zwolennikami ([[jakobityzm|jakobitami), aby, wspierany przez Francuzów, wylądować w Irlandii, ale został pobity nad rzeką Boyne (1690). Jakub II zmarł na emigracji we Francji (1701). Powstania jakobickie tliły się jeszcze przez długi czas – ostatnie powstanie upadło pod bitwie pod Culloden (1746).

Doktryna

Doktryna polityczna stronników Stuartów nigdy nie została jednoznacznie sprecyzowana. Generalnie, opiera się ona na dwóch zasadach:

• władza królewska pochodzi od Boga, a nie od parlamentu, dlatego też parlament nie ma prawa detronizacji monarchy

• ludzie nie mają prawa do zmiany porządku i osób w sukcesji tronu

Doktryna ta przypomina więc legitymizm, stanowiąc jego wczesną postać, protestując przeciwko uzurpacji władzy przez parlament, i powierzeniu jej Wilhelmowi Orańskiemu. Doktryna polityczna Stuartów, szczególnie w późnym wydaniu jakobickim, prezentuje się jako jaskrawie antyliberalna. Jej chrześcijański i neośredniowieczny charakter wyłania się nie tylko z wiary w Boskie pochodzenie władzy (Divine Right of the Kings), lecz także z wizji monarchii patriarchalnej, antyliberalnej, gdzie monarcha jest troskliwym opiekunem poddanych podzielonych na autonomiczne stany i korporacje. Ta solidarystyczna wizja, jako teoria polityczna, została ostatecznie sformowana przez Henry’ego Bolingbroke’a (1678-1751) w pracy Idea of a Patriot King, gdzie król opiera się na sojuszu z arystokracją, drobnomieszczaństwem i chłopstwem przeciwko rosnącej w sile mieszczańskiej plutokracji. Doktryna Stuartów nie jest jednak jednoznaczna w kwestii ustrojowej. Spośród najbardziej znanych obrońców sprawy monarchicznej w Anglii trzeba wymienić Sir Roberta Filmera (1588-1683), który stworzył ideę monarchii absolutnej pod wpływem koncepcji francuskiego legisty Jeana Bodina, wywodząc władzę królewską od władzy ojcowskiej izraelskich patriarchów, jak i poprzez argumenty natury historyczno-prawnej. Chodzi tu o pierwszeństwo, w porządku czasowym, królów nad parlamentem angielskim, z czego wynika, że władza parlamentów ma charakter delegowany. W doktrynie Filmera, król jest „mówiącym prawem”, a jego prawa i rozkazy stoją ponad wszelkimi normami ludzkimi i Boskimi – król bowiem podlega jedynie Bogu. Podobne poglądy głosił, także znajdujący się w obozie rojalistycznym, Thomas Hobbes (1588-1679), który, obserwując okrucieństwa wojny domowej, wyprowadził władzę monarszą z umowy społecznej, aby przyznać królowi pełnię władzy absolutnej, aby tylko ten ostatni stłumił nastroje buntownicze. Władza monarsza została tu postawiona nie tylko ponad moralnością, ale nawet religią, którą miał ustalać monarcha z myślą o zaprowadzeniu pokoju – stąd słynna formuła Hobbesowska Auctoritas' non veritas facit legem. W późniejszej doktrynie jakobickiej, element absolutystyczny zostanie zdecydowanie złagodzony, na korzyść organicznej monarchii konstytucyjnej o neośredniowiecznym i neofeudalnym charakterze.

Bibliografia

• J.N. Figgis: The Divine Right of Kings. Gloucester 1970
• M. Niemojowska: Ostatni Stuartowie. Warszawa 1992
• J. Wolak: Sir Robert Filmer i jego patriarchalna koncepcja władzy królewskiej, „Pro Fide, Rege et Lege”, 3-4/1995, s. 20-24
• T. Zacłona: Narodziny szkockiego jakobityzmu, czyli rzecz o Jakubie II – królu de jure, tamże, 3-4/2002, s. 6-10 *Markiz de Ruvigny et Raineval: Legitymizm w Angli, tamże, s. 11-16

Kontrrewolucja francuska

Ruch

Zdecydowanie najsilniejsza i największa, tak pod względem militarnym, jak i intelektualnym, ze wszystkich ruchów „kontrrewolucyjnych”, jest „kontrrewolucja” będąca odpowiedzią na wydarzenia i ideologie Rewolucji Francuskiej (1789-1815).

Francja

Ponieważ Rewolucja rozpoczęła się we Francji, tam też najsilniejszy był ruch kontrrewolucyjny. Na początku wydarzeń rewolucyjnych mało kto we Francji był im przeciwny i wielu znanych później „kontrrewolucjonistów” (min. L. de Bonald i J. de Maistre) odnosiło się do Rewolucji pozytywnie. W Zgromadzeniu Narodowym przeciwnicy zmian byli stosunkowo nieliczni, a przewodził im ks. Maury. Ruchy i myśliciele „kontrrewolucyjni” zaczęli się pojawiać wraz z ewolucją Rewolucji ku coraz to radykalniejszej lewicy, ku rozwiązaniom antykatolickim i sięgnięciu przez rewolucjonistów po terrorystyczne metody utrzymywania się przy władzy. Ruch „kontrrewolucyjny” rozpoczęli księża, którzy odmówili podpisania się pod tzw. konstytucją cywilną kleru, będącą formą schizmy Kościoła gallikańskiego. Widząc postępującą radykalizację społeczną, wielu przedstawicieli szlachty udało się na emigrację na tereny Rzeszy, szczególnie do Koblencji. Na próbę ucieczki zdecydował się także król, lecz został rozpoznany w Varennes i siłą, jako więzień, doprowadzony do Paryża (1791). Ten ostatni fakt oznacza początek otwartego konfliktu rewolucjonistów z „kontrrewolucjonistami” i początek samej „kontrrewolucji”. W tym też czasie, Francja stanęła w obliczu zagrożenia przez „kontrrewolucję” z zewnątrz, gdyż cesarz austriacki Leopold II i król pruski Fryderyk Wilhelm II najpierw zagrozili, a następnie rozpoczęli interwencję zbrojną przeciwko zrewoltowanej Francji. Głównodowodzący siłami interwencyjnymi ks. Brunszwicki wydaje słynny manifest grożący rewolucjonistom odwetem w razie śmierci Ludwika XVI. Wojska zagranicznych „kontrrewolucjonistów”, wraz ze wspomagającymi ich emigrantami, zostały jednak zatrzymane pod Valmy (1792). Na wzrost nastrojów „kontrrewolucyjnych” wpłynęło ustanowienie Republiki, zamordowanie Ludwika XVI i jakobiński terror. Aż w 60 departamentach wybuchły „kontrrewolucje” w duchu monarchistycznym lub umiarkowanie republikańskim organizowane przez żyrondystów. W 1793r. wybuchają wielkie powstania „kontrrewolucyjne” w Lyonie, Bordeaux, Marsylii i Tulonie, a przede wszystkim powstanie szuanów w Wandei i Bretanii. Po obaleniu Robespierre’a i powstaniu bardziej umiarkowanego Dyrektoriatu (1794), doszło do kolejnych prób kontrrewolucyjnych powstań. Trzeba w tym miejscu wymienić powstanie rojalistów w Paryżu (1795) stłumione przez gen. Bonapartego. W czasach napoleońskich wszelka działalność „kontrrewolucyjna” na terenie Francji zostaje stłumiona. Najdłużej, przy użyciu metod terrorystycznych, walczył z Napoleonem Georges Cadoudal (1771-1804), ale w końcu został pojmany i stracony. Zdecydowanie skuteczniejsza okazała się, oparta o aparat państwowy, „kontrrewolucja” prowadzona przez koalicję antyfrancuską. Na czele tej koalicji stała Anglia, wspomagająca finansowo europejskie państwa antyfrancuskie, szczególnie Prusy, Austrię i Rosję. Długoletnie wojny, ciągnące się aż do roku 1814, zaowocowały obaleniem Napoleona i tzw. I Restauracją, a po Stu Dniach Napoleona, tzw. II Restauracją, potwierdzoną Kongresem Wiedeńskim. Podpisany na Kongresie akt Świętego Przymierza miał zapobiec przyszłym rewolucjom w Europie. W praktyce obowiązywał do Wiosny Ludów.

Pozostałe kraje

Kontrrewolucję w krajach europejskich, walczących z Francją, można podzielić na dwie kategorie:

• prowadzoną przez państwa koalicji antyfrancuskiej
• spontaniczne powstania ludności na ziemiach zajętych przez armie francuskie. Pośród tych ostatnich wymienić należy przede wszystkim wielką ludową „kontrrewolucję” przeciwko panowaniu francuskiemu i reformom rewolucyjnym w Hiszpanii i w Portugalii (1808-1814). Bezpośrednią przyczyną wybuchu „kontrrewolucji” było usunięcie z tronu hiszpańskiego dynastii bourbońskiej i osadzenie na nim Józefa Bonaparte’go, choć skala ruchu „kontrrewolucyjnego” wynikała przede wszystkim z powodu obrony katolicyzmu prześladowanego przez nowe władze. „Kontrrewolucja” ta, teoretycznie była kierowana przez liberalną Juntę Centralną, w rzeczywistości przez zdecydowanie bardziej konserwatywnych lokalnych przywódców. Do najważniejszych walk należy wymienić kapitulację Francuzów pod Bailén (1808) i pod Cintra w Portugalii (1808). Ludowa „kontrrewolucja” miała dać początek trwałemu ruchowi „kontrrewolucyjnemu” w postaci karlizmu, który będzie toczyć trzy wojny „kontrrewolucyjne” przeciwko liberalnej monarchii w Madrycie w wieku XIX. Do podobnych, choć na mniejszą skalę, ludowych „kontrrewolucji” doszło także w okupowanych przez Francuzów Tyrolu (1809), a także we Włoszech, gdzie chłopi masowo występowali przeciwko liberalnym reformom i antyklerykalnemu ustawodawstwu, protestując także przeciwko zamachowi na Państwo Kościelne. W r. 1793 chłopi w Bergamasco urządzili rzeź miejscowych jakobinów na wieść o zamordowaniu Ludwika XVI. Najbardziej znane jest jednak ludowe powstanie, tzw. Triennio (1796-1799), które wybuchło w Lombardii, aby rozprzestrzenić się na Państwo Kościelne i Królestwo Neapolu. W Kalabrii dowodził powstańcami, sformowanymi w Królewską Armię Chrześcijańską, kard. Fabrizio Ruffo, który ostatecznie połączył swoje siły z interwentami rosyjskimi i austriackimi. Po wyparciu tych ostatnich z Włoch, aż do końca wojen napoleońskich, we Włoszech działała partyzantka chłopska. Do niechlubnych kart polskiej historii trzeba wpisać udział polskich legionistów w walkach z tą ludową „kontrrewolucją” i liczne gwałty popełnione przez naszych żołnierzy na ludności cywilnej.

Doktryna

Reakcja doktrynalna na Rewolucję Francuską wydała całą gamę wybitnych myślicieli „kontrrewolucyjnych”, zapoczątkowując powstanie i rozwój filozofii politycznej konserwatyzmu. Doktrynę „kontrrewolucyjną” epoki można podzielić na dwa warianty. W wariancie pierwszym, chodzi nie tyle o cofnięcie reform rewolucyjnym i powrót integralny do status quo ante, co o powstrzymanie szybkości przemian i harmonijne połączenie nowych doktryn z tradycyjną strukturą polityczną i społeczną. Ojcem takiego politycznego ewolucjonizmu jest Anglik Edmund Burke (1729-1797). Szybkość przemian jakie wywołała w Europie Rewolucja spowodowała jednak, że doktryna ewolucjonizmu rzadko była przyjmowana jako idea przyświecająca „kontrrewolucji”. Zdecydowanie większe wpływy miała doktryna „kontrrewolucji” integralnej. Na terenach francuskojęzycznych niepodzielnie panowała filozofia polityczna Josephe’a de Maistre’a (1753-1821) i Louisa de Bonalda (1754-1840). Ci dwaj myśliciele polityczni wspólnie stworzyli kierunek zwany tradycjonalizmem, będący filozoficznym i politycznym wyrazem „kontrrewolucji” integralnej. Doktryna ta odrzuca jakąkolwiek możliwość kompromisu z ideami i instytucjami Rewolucji Francuskiej, przeciwstawiając jej ponadczasową ideę porządku naturalnego, zgodnego z wolą Boga. Dlatego też, tradycjonaliści nie szli na żadne kompromisy w kwestiach monarchicznej formy rządów, głosząc ideę powrotu do przedrewolucyjnego absolutyzmu, jak też byli konsekwentni w afirmacji tradycyjnej hierarchii społecznej i roli Kościoła katolickiego. Bardzo silnie podkreślali niezmienny charakter porządku, opierając się na chrześcijańskim realizmie, czyli akceptacji świata takim, jakim on jest. Wszelkie idee wielkich reform społecznych były przez nich uznawane za formę buntu pysznego ludzkiego rozumu przeciwko światu stworzonemu przez Boga i legitymizowanego przez wielusetletnią tradycję. Koncepcje polityczne de Maistre’a i Bonalda, już po roku 1815, staną się zaczynem doktryny ultrarojalizmu, czyli idei restauracji integralnej świata sprzed 1789r. wbrew woli liberalnego władcy Ludwika XVIII. W Niemczech, do podobnych wniosków dochodzili romantycy. W odróżnieniu od francuskich tradycjonalistów, nie głosili oni, że świat przedrewolucyjny został w tej formie stworzony przez Boga, preferując ideę, że powstał on w czasie wielowiekowej historycznej ewolucji. Radykalizm Rewolucji został przez nich uznany za formę przerwania procesu historycznego i dlatego zmiany dokonane przez rewolucjonistów powinny zostać przekreślone, a Niemcy powinny powrócić do swojej ewolucyjnie powstającej tradycji. „Kontrrewolucja” niemiecka posiada ponadto silny odcień nacjonalistyczny, ponieważ francuska wieloletnia okupacja Rzeszy stworzyła poczucie niemieckiej wspólnoty narodowej, która uświadamia sobie swoją odrębność w wyniku konfrontacji z rewolucyjno-francuskim zagrożeniem.

Bibliografia

• F. Baldensperger: Le mouvement des idées dans l’émigration française (1789-1815). Paris 1924. T.I-II
• P. Beik: The French Revolution Seen from the Right. Philadelphia 1956
• J. Szacki: Kontrrewolucyjne paradoksy. Wizje świata francuskich antagonistów Wielkiej Rewolucji 1789-1815.

Warszawa 1965

• K. Epstein: The Genesis of German Conservatism. Princeton 1966
• G. Galli: I contorivoluzionari. Introduzione e antologia. Bologna 1981
• J. Godechot: La contr-révolution. Doctrine et action. Paris 1984
• J. Tulard: La contre-révolution. Origines, Historie, posterité. Paris 1990
• J.-C. Martin: La Contre-Révolution en Europe. Rennes 2001
• A. Wielomski: Filozofia polityczna francuskiego tradycjonalizmu. Kraków 2003

Kontrrewolucja rosyjska

Dzieje „kontrrewolucji” rosyjskiej należą do najmniej zbadanych ruchów. Przez dziesięciolecia, w ZSRR nie prowadzono na ten temat żadnych prac, ograniczając się do nadania słowu „kontrrewolucja” znaczenia pejoratywnego, łączącego się ze „zdradą socjalistycznej ojczyzny”. „Kontrrewolucja” rosyjska nigdy nie miała jednolitego charakteru, ponieważ pod określeniem „biali” znajdziemy bardzo szeroki wachlarz ruchów i idei – praktycznie są tu wszyscy, którzy nie zgadzali się na bolszewicką dyktaturę. „Kontrrewolucja” obejmuje tu zwolenników monarchii absolutnej (samodzierżawia), monarchistów konstytucyjnych, republikanów chcących restaurować republikę obaloną przez Rewolucję Październikową, wreszcie inne odłamy – w praktyce rewolucyjne – które stały w opozycji do bolszewików i zostały przez nich uznane za „elementy kontrrewolucyjne”. Te wewnętrzne podziały spowodowały, że bolszewicy – ruch relatywnie słaby i pozbawiony, poza wielkimi miastami, szerszego poparcia – odparli po kolei ataki wszystkich armii „białych”, chociaż byliby zdecydowanie słabsi w wypadku połączenia się „kontrrewolucyjnych” oddziałów. Podobnie jak w przypadku Rewolucji Francuskiej, także i tu pewną rolę kontrrewolucyjną odegrały interwencje zagraniczne, szczególnie desant Brytyjczyków w Murmańsku (1918), a także Japończyków na Dalekim Wschodzie. Propaganda radziecka przez wiele lat do „kontrrewolucyjnych” interwentów zaliczała także armie polskie – te jednak toczyły wojnę z Rosją Radziecką z powodu konfliktu o granice, a nie z przyczyn ideologicznych. Do ważniejszych ruchów „kontrrewolucyjnych” o pozarosyjskim charakterze, działających w Rosji, zaliczyć należy także Korpus Czechosłowacki. Spośród wojsk białych najbardziej znane są oddziały dowodzone przez admirała Aleksandra Kołczaka, atakujące bolszewików od Uralu, Antona Denikina i Piotra Wrangla działające na południu europejskiej części Rosji. Na północy walki toczył gen. Nikołaj Judenicz. Kołaczak został pobity w r. 1920. w tym też czasie klęski ponieśli Judenicz i Denikin. Ostatnie oddziały Wrangla zostały pokonane w 1921r.

Doktryna

Doktryna polityczna rosyjskiej kontrrewolucji nie miała czasu na skonkretyzowanie się w czasie działań wojennych, różnicując się od zwolenników absolutyzmu po socjaldemokratów. Pewna „kontrrewolucyjna” aktywność intelektualna dała o sobie znać dopiero na emigracji w okresie po zwycięstwie bolszewików. Spośród ważniejszych myślicieli należy wymienić Nikołaja Bierdiajewa, autora „Nowego Średniowiecza” w którym naszkicował powrót cywilizacji do duchowości charakteryzującej Wieki Średnie.

Bibliografia

• L. Schapiro: The Communist Party of the Soviet Union. New York 1960
• A. Dienikin: Kto spas sowietskuju włast’ ot gibieli, „Wiecze”, 13/1984
• M. Styczyński: Amor futuri albo eschatologia zrealizowana: studia nad myślą Mikołaja Bierdiajewa. Łódź 1992
• J. Smaga: Narodziny i upadek imperium. ZSRR 1917-1991. Kraków 1992

Autor
Adam Wielomski