Józef Hoene-Wroński
Józef Maria Hoene-Wroński [imię Maria i nazwisko Wroński przybrane] (ur. 24 VIII 1776 w Wolsztynie – zm. 9 VIII 1853 w Neuilly pod Paryżem) – filozof i matematyk polski (piszący po francusku) epoki romantyzmu, twórca systemu filozoficznego nazywanego wymiennie: „filozofią absolutną”, „filozofią achrematyczną” (od gr. chrema – rzecz), „mesjanizmem”, albo „sehelianizmem” (od hebr. sehel – rozum), a w części dotyczącej filozofii polityki – „metapolityką”.
ŻYCIE I DZIEŁA
H.W. był synem architekta i „królewsko-polskiego” budowniczego, Antoniego Höhne vel Heyna (istnieje jeszcze 8 innych wersji brzmienia jego nazwiska), pochodzącego z Czech i nobilitowanego przez króla Stanisława Augusta (brak potwierdzenia tego aktu przez sejm wskazuje, iż mogła to być tzw. nobilitacja kieszonkowa, należąca do prerogatyw osobistych monarchy); aż do 1902 podawano wszędzie (za jego przybraną córką Batyldą Conseillant) błędną datę jego urodzenia, przesuniętą na 24 VIII 1778; nauki początkowe pobierał 1786-90 w Szkole Wydziałowej Poznańskiej, gdzie w wyniku wizytacji generalnej 1790 został umieszczony na pierwszym miejscu w wykazie zawierającym „imiona uczniów wyższego porządku”; wstępując (przed 23 VIII 1792 albo VII-VIII 1793) do Wojska Polskiego niepełnoletni jeszcze H. przyjął nazwisko „Wroński”, zapewne chcąc utrudnić poszukiwania ojcu, który nie aprobował tego kroku; powtarzana przez wielu biografów błędna informacja jakoby był elewem warszawskiego Korpusu Kadetów (Szkoły Rycerskiej) jest językowym nieporozumieniem wynikłym z faktu, iż był on „kadetem” (franc. cadet) w Korpusie Artylerii WP; w podoficerskim stopniu fajerwerka (ogniomistrza) wziął udział w Insurekcji Kościuszkowskiej 1794; 18 VII 1794 awansował na podporucznika, a w raporcie gen. J. Zajączka 5 VIII 1794 był już wymieniany jako porucznik; w czasie oblężenia Warszawy przez Prusaków dowodził sprawnie baterią artylerii, za co został wyróżniony i obdarowany przez T. Kościuszkę złotym zegarkiem z takimż łańcuszkiem (Naczelnik insurekcji nie dekorował za zasługi orderami, lecz obdarowywał klejnotami pochodzącymi z dobrowolnych darów); w bitwie pod Maciejowicami został wzięty do niewoli rosyjskiej przez adiutanta gen. Tormasowa; odłączony następnie z grona jeńców, został (już po klęsce powstania) przyjęty do sztabu gen. A.W. Suworowa w randze kapitana artylerii; 11 IV 1797 otrzymał stopień majora (równoważny randze podpułkownika w innych rodzajach broni); II 1797 był w Wilnie prezentowany cesarzowi Pawłowi I; na wieść o tworzeniu Legionów Polskich we Włoszech złożył dymisję z wojska, przyjętą 28 IX 1797; osobistą decyzją cara został zdemobilizowany z honorowym prawem do noszenia munduru armii rosyjskiej oraz do awansowania; IV 1798 wyjechał do Królewca, gdzie poznał zdziwaczałego już i nie wykładającego od 1796 I. Kanta; następnie studiował nauki prawno-ekonomiczne na uniwersytecie w Halle i filozofię w Getyndze, tam dopiero zapoznając się dogłębnie z systemem Kanta; 10 II 1800 wyjechał do Anglii z zamiarem wyemigrowania do Ameryki, lecz już kilka tygodni później zmienił zamiar i przyjechał do Paryża; przedstawiony przez Kościuszkę gen. J.H. Dąbrowskiemu, został przyjęty do artylerii legionowej w stopniu porucznika, nabywając tym samym automatycznie obywatelstwo francuskie (na podstawie dekretu Dyrektoriatu Republiki przyznającego to obywatelstwo wszystkim legionistom); wobec faktu, że i tak panował wówczas pokój, Kościuszko i Dąbrowski (który znał jego pierwszą rozprawę o Kancie) polecili mu, aby zajął się wyłącznie pracą naukową, „idąc śladami naszego sławnego rodaka Kopernika”; 4 VI 1800 został przyjęty na członka-korespondenta przez Akademię w Marsylii (noszącą wówczas nazwę Liceum Nauk i Sztuk), a za rekomendacją astronoma Lalande`a, otrzymał pracę w obserwatorium astronomicznym w Marsylii; ogłosił w tym czasie traktacik o sztuce artyleryjskiej Le Bombardier polonais (Marseille, an VIII /1800/) oraz dwa teksty o filozofii Kanta: (zaginioną) Critique de la raison pure oraz Philosophie critique découverte par Kant fondée sur le dernier principe du savoir humain (t. 1, Marseille, an XI /1803/; przekł. pol. /fragment/: Filozofia krytyczna odkryta przez Kanta, [w:] 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna w latach 1831-1864, Warszawa 1977); były to pierwsze w ogóle w języku francuskim opracowania dotyczące myśli tego filozofa; w tym czasie napisał też 2 pierwsze wykłady swojej doktryny: Erster Entwurf meines System`s der Philosophie der Vernuft i Philosophie achrématique (wyd. w: L`Œuvre philosophique, t. 1. Paris 1933) oraz 2 rozprawy ekonomiczne: Faux systèmes d`économie politique (wyd. w: Œuvres posthume, Paris 1884; przekł. pol.: Mylne systemy ekonomii politycznej. Merkantylizm. Fizjokratyzm, Warszawa 1911) i Vrais systèmes d`économie politique: Système économo-industriel d`Adam Smith (przekł. pol.: System ekonomiczno-przemysłowy Adama Smitha, Warszawa 1912).
W dzień Wniebowzięcia NMP i podczas balu na cześć obchodzącego tego dnia imieniny Napoleona – 15 VIII 1804 (w większości opracowań podawana jest błędnie data 15 VIII 1803, wbrew świadectwu samego zainteresowanego w Tajemnicy politycznej Napoleona; możliwe jednak, że samo „odkrycie istoty absolutu” miało miejsce nawet przed VI 1803, natomiast 15 VIII 1804 H.W. miał iluminację tyczącą możności zastosowania zasady przyjętej uprzednio w filozofii spekulatywnej do filozofii praktycznej) – zaszło najważniejsze wydarzenie w życiu H.W.: iluminacja, opisywana przez niego jako „odkrycie absolutu”, poznanie tajemnicy początku wszechrzeczy i odsłonięcie „celu ostatecznego” ludzkości; właśnie wówczas, na pamiątkę tego doświadczenia, i przez nabożeństwo do Matki Bożej, H.W. przybrał imię „Maria”; poznanie wiązało się z uświadomieniem sobie „mesjanistycznej” misji rewelatora, który ma obowiązek doprowadzenia do całkowitej rekonstrukcji świata przez podporządkowanie go we wszystkim owemu „celowi ostatecznemu”; droga do owej przemiany miała wieść przez reformę całej ludzkiej wiedzy dotychczas osiągniętej, począwszy od matematyki (jako „pierwowzoru dla wszystkich innych nauk”); wszystkie działy i twierdzenia nowego systemu wynikać miały z jednej zasady uniwersalnej, tj. „prawa najwyższego /loi suprême/ algorytmu” (dowód tego prawa na gruncie przestrzeni zwanych obecnie jego imieniem ogłosił 1939 Stefan Banach).
Przed IV 1810 H.W. ożenił się z Wiktorią Henryką Sarrazin de Montferrier (córką markiza, lecz zubożałego), po czym (VIII 1810) przeniósł do Paryża, gdzie przedłożył Wydziałowi Nauk Fizycznych i Matematycznych Instytutu Francuskiego, a następnie Akademii Nauk rozprawy: Premier principe des méthode algorithmiques comme base de la technie mathématique i Réfutation de la théorie des fonctions analytiques de Lagrange; wskutek zakwestionowania ich wartości naukowej popadł w permanentny konflikt z oficjalną nauką, a wskutek wydania własnym sumptem (z niewielkim zasiłkiem ambasady rosyjskiej) dedykowanego cesarzowi Aleksandrowi I Introduction à la philosophie des mathématiques et technie de l`algorithmie (Paris 1811; przekł. pol.: Filozofia matematyki. Wstęp do filozofii matematyki oraz technia algorytmii, Cz. 1. Wstęp do filozofii matematyki, Warszawa 1937) oraz Programme du cours de philosophie transcendentale (Paris 1811) – w trudności finansowe; wkrótce zyskał jednak bogatego mecenasa – nicejskiego kupca P.-J. Arsona, któremu dawał lekcje filozofii i matematyki; dzięki jego wsparciu wydał Philosophie de l`infini contenant des contre-réflexions et des réflexions sur la métaphysique du calcul infinitésimal (Paris 1814), zawierającą Postscriptum adresowane do cesarza Napoleona I, oraz Philosophie de la technie algorithmique (I-II, Paris 1815-17); zastosowane w tych pracach wyznaczniki funkcyjne równań różniczkowych angielski matematyk Thomas Muir nazwał 1882 „wronskianami”, a nazwa ta przyjęta została powszechnie; przyjaźń z Arsonem przeszła w gwałtowny i spektakularny konflikt, kiedy uczeń zażądał zwrotu ofiarowanych mandatów płatniczych i wyasygnowanych sum, które wycenił na ok. 200 000 franków; warunków zawartej pierwotnie ugody Arson nie dotrzymał jej i doszło do procesu, poprzedzonego 24 X 1817 obraźliwym Obwieszczeniem publicznym Arsona; nb. H.W. lojalnie nigdy nie puścił w obieg posiadanych obligów, co zrujnowałoby niechybnie Arsona; sensacyjnym zwrotem tego słynnego procesu „o cenę absolutu” na korzyść H.W. okazał się moment, w którym postawił on Arsonowi pytanie, czy wiedza, której mu udzielił była warta żądanej sumy, i oświadczył, że w razie uzyskania notarialnie potwierdzonej odpowiedzi przeczącej zrezygnuje z dochodzenia własnych roszczeń; 5 II 1818 Arson na pytanie to odpowiedział „tak”, a w zawartej 29 VI 1818 ugodzie zobowiązał się aktem notarialnym wypłacić należne H.W. sumy; proces ów odbił się głośnym echem w opinii publicznej i w literaturze francuskiej, dostarczając tematu powieści Balzaca Poszukiwanie absolutu; z funduszy pozostałych w jego ręku H.W. sfinansował wydanie (1819) prospektu (przekł. pol.: Całość pt. Kodeks prawodawstwa społecznego absolutnego, Warszawa 1923) napisanego 1814-18 traktatu Création absolue de l`humanité (kopia rkps. BN w Warszawie, sg. Rps. III. 9426), Cours de philosophie (Paris 1819), Critique de la théorie des fonctions génératrices de Laplace (Paris 1819) oraz czasopism: „Le Sphinx, ou la Nomothétique Séhelienne” (wstęp /Introduction/ i 2 zeszyty, 1818, 1819) i „L`Ultra, Archives politiques, morales et littéraires pour servir à l`histoire des temps présents” (4 zeszyty, 1819), które wypełniał w całości sam; 1 numer „Sfinksa” dedykowany był cesarzowi Aleksandrowi, „autokracie Wszechrosji i królowi Polski”, a w liście do tegoż z 1 I 1819 H.W., prosząc o zezwolenie na ogłaszanie swoich poglądów, wyraził przekonanie, że „jedynie suwereni ustanowieni do kierowania ludzkością mogą proklamować podstawowe prawdy, mające zapewnić egzystencję państwom, a tym samym prowadzić nasz szlachetny gatunek ku jego najwyższym przeznaczeniom”; czasopismo „Ultra” natomiast, w którym H.W. dokonywał krytyki poglądów liberalnych ze stanowiska konserwatywnych „ultrasów”, przy jednoczesnym sprowadzeniu postulatów tych ostatnich do uzasadnionych rozumowo granic, miało być uzupełnione pismem „Liberal”, dokonującym tak refutacji jak usprawiedliwienia w odwrotnym kierunku, które jednak nigdy się nie ukazało.
Ponownie zubożały, 1820 H.W. wyjechał do Anglii, aby wziąć udział w konkursie na najlepszą metodę wyznaczania geograficznej długości na morzu; gdy jego rozprawa została odrzucona, po opublikowaniu (z zasiłku ambasady rosyjskiej w Londynie) kilku broszur i ulotek wymierzonych w matematyków angielskich (Younga i Herschla) oraz A Course of Mathematics. Introduction determining the General State of the Mathematics (London 1821; przekł. pol.: Wstęp do wykładu matematyki, Paryż 1880), jako zupełny nędzarz powrócił 1823 do Paryża; choć kontynuował prace matematyczne, jak Canons des logarithmes – Instruction et théorie. Avec un supplément donnant la résolution générale de l`équation du cinquième dégré (Paris 1824; przekł. ros., Petersburg 1845; przekł. pol.: Kanony logarytmów, Warszawa 1890) i Loi téléologique du hasard. Aperçu (I-II, Paris 1828) oraz wynalazcze, (np. ogłaszając pomysł wyprzedzającego współczesne kalkulatory „uniwersalnego przyrządu rachunkowego”, czy ulepszenia systemu maszyn parowych przez „żywe koła” nazwane „dromadami” /od gr. dromas – szybko biegnący/), w następującej odtąd fazie twórczości punkt ciężkości jego prac i pisarstwa przesunął się z nauk formalnych ku metafizyce oraz myśli historiozoficznej, społecznej i religijnej; w tym okresie opublikował m.in.: Prospectus de la philosophie absolue (Paris 1826) i Problème fondamental de la politique moderne (Paris 1829) oraz napisał (ogłoszony dopiero 1847) Épitres aux Souverains-Pontifes sur l`urgence actuelle de l`accomplissement de la religion (przekł. pol.: List do papieży o naglącej potrzebie obecnej spełnienia religii, Warszawa 1928; przekł. włoski /fragment/: Due epistole ai Sommi Pontefici, Vicenza 1886), Aux Souverains de l`Europe (Paris 1831); po wybuchu Powstania Listopadowego i wojny polsko-rosyjskiej ogłosił także memoriał do cesarza Mikołaja I (Á Sa Majesté l`Empereur Nicolas, Paris 1831), w którym zapowiadał opatrznościową rolę narodów słowiańskich w nadchodzącej epoce, uzależniając to wszelako od zadośćuczynienia przez Rosję krzywd wyrządzonych Polsce i uznania przez Rosję, że Polska, która już raz ocaliła chrześcijaństwo, również obecnie, „daleką będąc od sprzymierzania się z bezbożnością i anarchią, oferuje światu cywilizowanemu przez jednoczenie religii z wolnością zbawienną latarnię morską pośród powszechnej burzy, pośród mroków politycznych, i będzie mogła w ten sposób ocalić cywilizację po raz drugi”.
Po 1831 H.W. rozwinął wszechstronnie, opracowaną już w Stworzeniu absolutnym ludzkości, koncepcję mesjanizmu i metapolityki, którą wykładał w dziełach: Messianisme. Union finale de la philosophie et de la religion constituant la philosophie absolue: t. 1 Prodrom du messianisme. Révélation des destinées de l`humanité (Paris 1831; przekł. pol.: Prodrom mesjanizmu albo filozofii absolutnej, Lwów 1921; przekł. niem.: Prodrom des Messianismus oder der absoluten Philosophie, Oldenburg 1930), t. 2. Métapolitique messianique. Désordre revolutionnaire du monde civilisé (Paris 1839; przekł. pol.: Metapolityka, Warszawa 1923), gdzie w części krytycznej poddawał druzgocącej krytyce teorie rewolucjonistów i socjalistów, jak również „szatańską parodię Biblii” pióra ks. de Lamennais, w pozytywnej zaś postulował wytworzenie – akceptowanego przez suwerenów i skupiającego elitę intelektualną – „zrzeszenia mesjanicznego”, tj. Unii Mesjanicznej, łączącej „rozumne cele” i „zasady czyste” metapolitycznej prawicy i lewicy, dla „iszczenia dobra i prawdy”; powołana przezeń formalnie VII 1831 tzw. Unia Antynomialna, której program wyłożył w Union Antinomienne, mająca przygotować Unię Absolutną, będącą „spełnieniem najwyższych przeznaczeń ludzkości na ziemi”, nigdy faktycznie nie podjęła działalności; od tego czasu H.W. posługiwał się pojęciem messianisme, użytym po raz pierwszy w nadtytule Prospektu biura Unii Antynomialnej. Wydanie kolejnych dzieł H.W. – Secret politique de Napoléon, comme base de l`avenir du monde (Paris 1840, 1853[2 rozsz. o 2 inne rozprawy o Napoleonie]; przekł. pol.: Tajemnica polityczna Napoleona jako podstawa przyszłości moralnej świata, Warszawa 1919), Tableau de la philosophie de l`histoire depuis l`origine du monde jusqu`à son terme final. Aperçu général de la génèse messianique (Paris [1840]), Tableau de la philosophie de la politique (Paris 1840), Le destin de la France, de l`Allemagne et de la Russie comme Prolégomènes du messianisme (Paris 1842; przekł. pol.: Prolegomena do mesjanizmu, I-III, Lwów-Warszawa 1922-25; przekł. port. W „A Nação” 1867-1868; przekł. włoski /fragment/: F. Bertinaria, La psicologia fisica ed iperfisica di Hoenato [sic!] Wronski, Torino 1877), Réforme absolue et par conséquent finale du savoir humain (I-III, Paris 1847-48; przekł. pol. /fragmenty/: Reforma absolutna, przeto ostateczna wiedzy ludzkiej. Oddział drugi. Reforma filozofii jako posady dopełnienia religii. Część pierwsza. List do Leona XII, papieża, Paryż 1891; Filozofia pedagogii, Lwów-Warszawa 1922; przekł. port. /fragment/: „A Nação” 1867-1868), Réforme absolue du savoir humain. Programme des vérités absolues, pour les associations philosophiques (Paris [1848]), Prédications scientifiques pour l`avenir politique de l`Europe (Paris 1849) – oraz kontrrewolucyjnych odezw: Adresse aux nations slaves (Paris 1847; przekł. pol.: Odezwa do narodów słowiańskich względem przeznaczeń świata, Lipsk 1848), uważany za odpowiedź na Manifest Komunistyczny – Adresse aux nations civilisées sur leur sinistre désordre révolutionnaire, comme suite de la Réforme du savoir humain (Paris 1848; przekł. pol.: Odezwa do narodów cywilizowanych o zgubnym ich nieładzie rewolucyjnym, jako ciąg dalszy Reformy wiedzy ludzkiej, Warszawa [1922]; przekł. port.: „A Nação” 1870), skierowany do ks. A.J. Czartoryskiego i poświęcony przeznaczeniu Polski Épitre à Son Altesse le Prince Czartoryski, sur les destinées des Nations slaves: comme suite de la Réforme du savoir humain (Paris 1848), wraz z suplementem z tego samego roku, i Dernier appel aux hommes supérieurs de tous les pays, pour mettre fin aux sinistres désordres révolutionnaires des nations civilisées, surtout de France; et appel spécial au gouvernement français; suivis de prédictions scientifiques sur l`avenir politique de l`Europe, par l`auteur de la Réforme du savoir humain (Paris 1849) sfinansował następny od 1836 protektor H.W. – Edmond Thayer, spokrewniony przez żonę z ks. Ludwikiem-Napoleonem Bonaparte (od 1849 – prezydentem Republiki, a od 1852 – jako Napoleon III – cesarzem Francuzów), który interesował się również jego projektami wynalazków technicznych; jednak zrażony zarówno dokonaną przez H.W. krytyką „fałszywego napoleonizmu”, łączącego się ze spiskowaniem przeciwko prawowitej władzy i z demagogicznym popadaniem w „prawdziwą ochlokrację, czyli kanaliokrację” (Le faux napoléonisme comme suite du Secret politique de Napoléon et comme interprète funeste des idées du prince Louis-Napoléon, Paris 1840), jak również niepokupnością książek H.W. i trudnościami w budowie „roues à rails mobiles” (prototypu trakcji gąsienicowej, wykorzystanej w XX wieku w czołgach), wycofał się ze zobowiązań.
V 1841 bezdzietne (po śmierci córki Walentyny 1811) małżeństwo Wrońskich przyjęło pod swój dach, bez przeprowadzenia formalnej adopcji, 19-letnią Batyldę (Batilde) Conseillant, która pełniła również z oddaniem rolę sekretarki filozofa; w rozpoczętym 14 VI 1842 kursie prelekcji o mesjanizmie w Collège de France A. Mickiewicz omawiał mesjanizm H.W. nie bez słów uznania, ale ostatecznie ogłosił, że wszystkie mesjanizmy racjonalistyczne, i poza jego własnym oraz Towiańskiego, są „fałszywe”; H.W. z kolei uważał odtąd, że Mickiewicz dokonał „kradzieży” nazwy „mesjanizm” dla skompromitowania go, będąc przy tym manipulowanym przez „tajemniczą zgraję władającą światem”, tj. masonerię, której H.W. był nieubłaganym wrogiem, mając ją za „zgraję piekielną” (la bande infernale), której świadomym celem jest sprowadzenie ostatecznego upadku ludzkości i oddzielenie jej od Boga; po rozstaniu z Thayerem, przed ostateczną nędzą (w zimie 1849, aby zapobiec śmierci głodowej rodziny, był zmuszony sprzedawać na wagę papieru książki i rękopisy swoich dzieł) ratowały H.W. zasiłki od głowy „Hotelu Lambert”, tj. obozu konserwatywno-monarchistycznego na emigracji, ks. Adama J. Czartoryskiego, a następnie kolejnego mecenasa – kompozytora Camille`a hr. Durutte`a, który zaprosił H.W. z rodziną do Metzu. Dzięki jego hojności ukazały się jeszcze za życia filozofa: Les cent pages décisives, pour L`Empereur de Russie (Metz 1850), Épitre à Sa Majesté l`Empereur de Russie. Explication définitive de l`univers physique et moral (Metz 1851; przekł. hiszp. /fragment/: F. Villareal, Reforma de la Mécanica celeste, Lima 1899), Épitre secrète à son Altesse le Prince Louis-Napoléon (Metz 1851), Conférences européennes, pour populariser l`actuelle réforme absolue du savoir humain (I, Metz 1851, II Francfort 1851) oraz Document historique sur la révélation des destinées providentielles des nations slaves et des destinées actuelles du monde (Metz 1851) – gdzie przewidując przyszłą wojnę ogólnoeuropejską, ostateczne zwycięstwo przyznawał Rosji i Austrii jako mocarstwom reprezentującym suwerenność prawa bożego, zaś los Polski uzależniał od stanowiska samych Polaków: jeśli staną po stronie tych mocarstw, Polska odzyska niepodległość, czemu towarzyszyłoby odepchnięcie Prus od Bałtyku; ostatni mecenas – Louis Crozals sfinansował wydanie: Document pour servir à l`étude des sciences, „Revue Progressive” (Paris 1852), Conférences publiques sur les sciences philosophique, pour servir à établir le droit absolu de la vérité, et pour arriver ainsi, par cette réforme scientifique de la philosophie, à la découverte de la vérité (Paris 1852), dedykowanej Mikołajowi I i Napoleonowi III łącznie oraz zawierającej polemikę z Mickiewiczem – Philosophie absolue de l`histoire ou genèse de l`humanité. Historiosophie ou science de l`histoire (I-II, Paris 1852; przekł. pol.: Geneza filozofii absolutnej, Poznań 1937), La Pologne rétablie à perpétuité par la vérité qu`elle apporte au monde [Paris 1853]; na nagrobku filozofa wyryty został napis: „Akt poszukiwania prawdy świadczy o możności jej znalezienia” (L`acte de chercher la Vérité accuse le pouvoir de la trouver), a 1937 – staraniem Komitetu Polsko-Francuskiego – odsłonięto uroczyście pomnik.
Pośmiertnie, wydawane kolejno przez wdowę (zm. 1865), pasierbicę (zm. 1884), b. sekretarza Biura Mesjanicznego L. Augé`a (zm. 1874), C. Durutte`a (zm. 1881) i L. Niedźwiedzkiego (zm. 1892), który pozostawał formalnym prezesem Unii Antynomialnej po śmierci filozofa, ukazały się m.in.: Propédeutique messianique. Élements de la philosophie absolue (I-II, Paris 1855; przekł. pol.: Cz. 1. Propedeutyka mesjaniczna. Zasady filozofii absolutnej, Warszawa 1912, 1934[2; inny przekład]; Cz. 2. Propedeutyka mesjaniczna. Elementy filozofii absolutnej, Warszawa [1925]), Développement progressif et but final de l`humanité (Paris 1861; przekł. pol. /fragmenty/: Stworzenie absolutne ludzkości. Fragment rękopisu zawierający krytykę kantyzmu i założenie rzeczywistości Absolutu, Warszawa 1921; Cele absolutne ludzkości, [Warszawa] 1934), Apodictique messianique ou Traité du savoir-suprême. Messianisme. Philosophie absolue (Paris 1876; przekł. pol. /fragmenty/ w: J. Jankowski, Tablice psychologii poprzedzone rozprawą wstępną z Apodyktyki pt. Prawo stworzenia albo autogenia rzeczywistości, Lwów 1925; Filozofia absolutna muzyki, „Muzyka” 1928 nr 10), Développement de la philosophie absolue. Prospectus de la philosophie absolue et son développement. Recherche de la vérité, fixation absolue des périodes philosophiques parallèles aux périodes historiques de l`humanité, comme partie intégrante de l`Apodictique messianique (Paris 1878; przekł. pol. /fragmenty/: Prospekt filozofii absolutnej albo mesjanizm, „Wiedza Filozoficzna” 1922 nr 4, „Zet” 1933 nr 13, 1934 nr 21), Philosophie absolue, Premiers travaux. Sept manuscrits inédits de 1803 à 1806 (Paris 1879; przekł. pol. /fragment/: O filozofii krytycznej (jako wstęp do filozofii języka), „Wiedza Filozoficzna” 1922 nr 7/8/9), Doctrine du savoir-suprême. Nomothétique messianique ou Lois suprêmes du monde... Parti integrante de l`Apodictique messianique (Paris 1881; przekł. pol. /fragmenty/: Filozofia estetyczna, „Astrea” 1924 nr 3, „Droga” 1930 nr 9; Prawo tworzenia, Warszawa 1933; Metafizyka – Architektura – Metodologia, „Zet” 1936/37 nr 10), Caméralistique, économie politique et finances par Hoëne Wronski (Paris 1884), Poręczenie religijne mesjanizmu (Warszawa 1921), Zapiski o aberracji gwiazd niestałych i nierówności w ich widomych ruchach (Warszawa 1927), Nowe rozważania metafizyki rachunku nieskończonościowego (Warszawa 1928); wielka ilość niepublikowanych rękopisów zdeponowana jest m.in. w Bibliotece Narodowej w Warszawie, w Bibliotece PAN w Kórniku i w Bibliothèque Nationale w Paryżu.
Za życia i w 2 połowie XIX w. doktryna H.W. znalazła nawet większy oddźwięk poza Polską; pod jego wpływem było wielu intelektualistów francuskich (np. H. de Balzac, który nazywał go „najtęższą głową w Europie”, czy poeta Charles Baudelaire) i włoskich, w szczególności zaś znalazł on entuzjastów w obszarze kultury luzytańskiej – portugalskiej i brazylijskiej: w Portugalii propagowali jego myśl monarchistyczni legitymiści, wydający pismo „A Nação” oraz filozof - „synarchista” Manuel António Ferreira Deusdado (1860-1918); wyznawcą „wrońskizmu” był cesarz Brazylii 1831-1889 Piotr (Pedro) II; jego wygnanie i obalenie cesarstwa przez republikańskich wolnomularzy i wyznawców pozytywizmu Auguste`a Comte`a, którzy na sztandarach Republiki umieścili dewizę tegoż „Ład i Postęp” (Ordem e Progresso) było poniekąd – na płaszczyźnie „metapolitycznej” – wyrazem konfrontacji pomiędzy obu tymi różnymi, ale podobnie „holistycznymi” systemami całościowej „reformy wiedzy ludzkiej”; w sposób systematyczny i akademicki filozofię H.W. badali w XX w. we Francji Ch. Cherfils i F. Warrain.
Polskimi uczniami H.W. byli Antoni Bukaty i Leonard Niedźwiedzki; oddziałał on też na przedstawicieli tzw. polskiej filozofii narodowej (A. Cieszkowski, K. Libelt i B.F. Trentowski, który w Panteonie wiedzy ludzkiej, t. 2, Poznań 1874 napisał: „Nad Kopernika w starej, a nad Wrońskiego w dzisiejszej Polsce, Europa nie miała i nie ma nic wznioślejszego. Są to dwa przesilenia słoneczne ducha ludzkiego”) oraz na poglądy filozoficzne poetów: Z. Krasińskiego i C. Norwida (który też określał go mianem „największego myśliciela wszystkich czasów”); w XX w. do inspiracji myślą H.W. przyznawali się zwolennicy tzw. synarchii, tj. ustroju będącego syntezą pozytywnych stron monarchii i republiki, skupieni w Związku Synarchicznym (A. Leparski, M. Wilbik i in.), a także konserwatywny filozof prawa i państwa – W.L. Jaworski; 1921 grupa „wrońskistów” (Józef Jankowski, Paulin Chomicz, Czesław Jastrzębiec-Kozłowski) powołała Instytut Mesjaniczny im. Hoene-Wrońskiego, który wydał szereg polskich tłumaczeń dzieł H.W.; po konflikcie wewnętrznym, zakończonym usunięciem członków interpretujących filozofię H.W. w duchu mistycyzmu i ezoteryzmu, Instytut został przekształcony 1932 w Towarzystwo Hoene Wrońskiego z P. Chomiczem jako prezesem i Jerzym Braunem jako wiceprezesem; trybuną do propagowania filozofii H.W. i jej rozmaitych propozycji zastosowań w życiu politycznym i kulturalnym był redagowany 1932-39 przez Brauna dwutygodnik (od 1937 miesięcznik) „Zet”; z inicjatywy tego środowiska została 1940 utworzona konspiracyjna organizacja kulturalno-polityczna Unia, która 1943 przystąpiła do Stronnictwa Pracy; jej animatorzy (A. Madej, J. Stępniewski, Cz. Domaradzki, S. Kozłowski, L. Łukomski, H. i J. Łuszczewscy), represjonowani po 1945, po 1956 działali w założonych przez J. Brauna sekcjach: Racjonalizmu Filozoficznego i Filozofii Religii w warszawskim KIK; system filozoficzny H.W. próbował też samodzielnie łączyć z założeniami teorii cywilizacji F. Konecznego twórca (1981) konspiracyjnej Unii Nowoczesnego Humanizmu – Władysław Bruliński (pseud. „Znicz”).
Œuvres mathématiques, I-IV, Paris 1925; L`œuvre philosophique de Hoené Wronski. Textes, commentaires et critique. Préface de Z.L. Zaleski [wybór, układ i komentarz F. Warrain], I-III, Paris 1933-38; Hoené Wronski, Présentation, choix de textes, bibliographie par Philippe D`Arcy, Paris 1970; [Wybór pism], [w:] 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna w latach 1831-1864, Warszawa 1977, ss. 108-179; Wybór pism, [w:] A. Sikora, Hoene-Wroński, Warszawa 1995.
Collezione italiana degli scritti filosofici di Hoene Wronski, Vicenza 1870-73, 1878.
Autobiografia z r. 1845, „Przegląd Powszechny” 1866 nr 2; Z autobiografii Hoene-Wrońskiego [późniejszej], „Przegląd Literacki” Dodatek do „Kraju” 1890 nr 3.
L. Augé, Notice sur Hoëne Wronski, Paris 1865; L. Żychliński, O pochodzeniu rodowym Hoene-Wrońskiego, „Biblioteka Warszawska” 2 (1883); S. Dickstein, Hoene Wroński, jego życie i prace, Kraków 1896; J. Ujejski, O cenę absolutu. Rzecz o Hoene Wrońskim, Warszawa 1925; F. Baldensperger, Hoëné Wronski et la France intellectuelle, Paris 1928; P. Chomicz, Hoene Wroński jako wojskowy, [Warszawa] 1928; P. Chomicz, Hoene Wroński w Polsce i za granicą, Warszawa 1929; B. Gawecki, Wroński i o Wrońskim. Katalog prac filozoficznych Hoene Wrońskiego oraz literatury dotyczącej jego osoby, Warszawa 1958; A. Sikora, Posłannicy Słowa. Hoene Wroński, Towiański, Mickiewicz, Warszawa 1967; L. Łukomski, Twórca filozofii absolutnej. Rzecz o Hoene Wrońskim, Kraków 1982.
SYSTEM
zob. → wrońskizm.
A. Bukaty, Hoene-Wroński i jego udział w rozwinięciu ostatecznym wiedzy ludzkiej, Paryż 1844; B. Trentowski, Hoene-Wroński, czyli messyanizm polsko-francuski, mieniący się ostatecznem zjednoczeniem filozofii z religią, chcący stanowić filozofię i religię absolutną lub też mądrość achrematyczną, „Przegląd Poznański” 4 (1844); J.B. Ostrowski, Hoene Wroński, Poznań 1852; N. Landur, Exposition abrégée de la philosophie absolue de Hoëné-Wronski, Paris 1857; A. Sarrazin de Montferrier, Encyclopédie mathématique ou exposition complète de toutes branches des mathématiques, d`après Hoene-Wronski, I-IV, Paris 1857; L. Augé, Thèses d`après Hoene-Wronski, Paris 1860; N. Landur, Recherche des principes du savoir et de l`action, Paris 1865; B. Trentowski, Panteon wiedzy ludzkiej, t. 2., Poznań 1874, ss. 142-182, 393-429; L. Augé, Messianisme. Philosophie absolue, Paris 1876; Aggabo [G. Toffoletto], Bando agli equivoci. Due dialoghi sul messianismo, dottrina filosofico-religiosa di Hoene-Wronski, Vicenza 1882; Ch. Cherfils, Un essai de religion scientifique. Introduction à Wronski philosophe et réformateur, Paris 1898 [przekł. pol.: Zarys religii naukowej. Wstęp do Wrońskiego, filozofa i reformatora, Warszawa 1925]; W.M. Kozłowski, Hoene-Wroński jako filozof, Warszawa 1907; Z. Daszyńska-Golińska, Filozofia gospodarcza i społeczna Hoene-Wrońskiego, Warszawa 1912; F. Warrain, L`armature métaphysique, établie d`après la loi de création de Hoene Wroński, Paris 1925 [przekł. pol.: Wiązania metafizyczne sporządzone według prawa stworzenia Hoene Wrońskiego, Warszawa 1928]; P. Chomicz, Byt i wiedza jako elementy rzeczywistości w filozofii absolutnej Hoene Wrońskiego, „Przegląd Filozoficzny” 29 (1926), z. 1-2; S. Kolbuszewski, Filozoficzne podłoże pedagogii Hoene Wrońskiego, Warszawa 1927; A. Zieleńczyk, Hoene-Wroński, [Warszawa] 1928; P. Chomicz, Hoene-Wrońskiego prawo stworzenia jako podstawa reformy wiedzy ludzkiej, [Warszawa] 1929; J. Braun, Idea autokreacji u Wrońskiego, „Zet” 1932/33 nr 3; Cz. Jastrzębiec-Kozłowski, Absolut a względność. Wstęp do Wrońskiego, Warszawa 1933; J. Braun, Opportet vos nasci denuo... Wronskizm a katolicyzm, „Zet” 1935/36 nr 9; J. Braun, Sed cum venerit Paracletus... Wronskizm a katolicyzm, „Zet” 1935/36 nr 12, 14-15/16; P. Chomicz, Hoene Wrońskiego filozofia matematyki, „Przegląd Filozoficzny” 1936 nr 4; J. Braun, Czy wronskizm jest sprzeczny z doktryną katolicką, „Zet” 1937 nr 2; S. Banach, Über das „Loi suprème” von J. Hoene-Wronski, „Bulletin de l`Académie Polonaise des Sciences et des Lettres” 1939 nr 1-3; J. Braun, Wronskizm a nauki formalne, [Warszawa] 1939; G. Eykałowicz, Zakon Tworenja. Oczerk filosofskoj sistemy Goene Wronskowo ([New York] 1956); W. Wąsik, Historia filozofii polskiej, t. II, Warszawa 1966, ss. 69-143; J. Braun, Aperçu de la philosophie de Wroński, [Rzym 1969; Zarys filozofii Hoene Wrońskiego, Warszawa 2006]; Ph. D`Arcy, Hoené Wronski. Une philosophie de la création, Paris 1970; J. Braun, Problem metody genetycznej w filozofii Hoene Wrońskiego, Londyn 1971; B. Gawecki, Filozofia praktyczna Józefa Marii Hoene-Wrońskiego, Warszawa 1971; A. Sikora, Antypody romantycznego mesjanizmu – „Filozofia absolutna” Hoene-Wrońskiego i mistyka Towiańskiego, [w:] Polska myśl filozoficzna i społeczna, t. 1, Warszawa 1973; J. Braun, La metafisica dell`assoluto e Hoene Wroński, Napoli 1977; A. Walicki, Polska myśl filozoficzna epoki międzypowstaniowej, [w:] 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna w latach 1831-1864, Warszawa 1977; A. Sikora, Hoene-Wroński, Warszawa 1995.
Jacek Bartyzel
