Historia faszyzmu we Włoszech

Z Metapedia
Strona główna
Faszyzm (definicja)
Historia faszyzmu
We Włoszech
We Francji i krajach frankofońskich
W krajach iberyjskich i ameryce łacińskiej
W Wielkiej Brytanii i USA
W Niemczech i Austrii
W Europie Północnej
W Europie południowej i środkowo-wschodniej
W Polsce
Faszyzm międzynarodowy
Doktryna faszyzmu
Interpretacje faszyzmu
Wstęp
Autointerpretacje faszystowskie
Interpretacje marksistowskie
Interpretacje liberalne
Interpretacje katolickie i konserwatywne
Interpretacje socjologiczne
Interpretacje politologiczno-historyczne
Interpretacja fenomenologiczna
Interpretacja cywilizacyjna
Podsumowanie
Bibliografia do interpretacji
Faszyzm.png

Spis treści

Geneza

Słowo: fascio weszło do słownika politycznego – bez związku z historycznym faszyzmem – 1891, kiedy na Sycylii poczęły organizować się mafijno-anarchistyczne fasci siciliani, prowokujące częste starcia z policją; na płaszczyźnie zawodowej już jednak od 1885 działały, powiązane z partią socjalistyczną, związki: kolejarzy (fascio ferrovieri) i ogólnorobotnicze (fascio operaio); także socjalistyczne młodzieżówki dzieliły się pod względem organizacyjnym na fasci; inny, i poprzedzający już bezpośrednio faszyzm, charakter miał działający 1914-15 Rewolucyjny Związek Akcji Międzynarodowej (Fascio Rivoluzionario di Azione Internazionalista), skupiający tych działaczy partii socjalistycznej – pośród nich wykluczonego z niej 24 XI 1914, a jeszcze niedawno przywódcy jej skrajnie lewicowego i rewolucyjnego skrzydła oraz redaktora naczelnego oficjalnego organu PSI „Avanti”Benita Mussoliniego (1883-1945) – którzy domagali się przystąpienia Włoch do wojny europejskiej w imię zniszczenia katolickiej Austrii oraz germańskiego feudalizmu i imperializmu; na wniosek Mussoliniego FRAI zmienił 25 I 1915 nazwę na Związki Interwentystów Akcji Rewolucyjnej (Fasci Interventisti di Azione Rivoluzionaria); inne niesocjalistyczne, a również „interwentystyczne” organizacje przybierały w czasie wojny nazwy: Związku Ruchu Oporu (Fascio di Resistenza), Związku Patriotycznego (Fascio Patriotico), a Związek Obrony Narodowej (Fascio di Defesa Nazionale) skupiał nawet większość parlamentarzystów; niezależnie od faszyzmu i zasadniczo na płaszczyźnie ruchu artystyczno-kulturalnego, lecz zbieżnie w konkluzjach, rozwijał się od 1909, pod wodzą poety i krytyka Filippa Tommasa Marinettiego (1876-1944), awangardowy, antytradycjonalistyczny i antykatolicki kierunek futuryzmu, głoszący kult wojny, „życia niebezpiecznego”, tężyzny fizycznej i sportu.

Powstanie

Ruch faszystowski narodził się 23 III 1919 podczas zebrania ok. 100 osób w Klubie Koła Przemysłowo-Handlowego przy placu San Sepolcro w Mediolanie, którego uczestnikami byli przeważnie eks-socjaliści, jak Mussolini i jego serdeczny przyjaciel, a późniejszy antyfaszysta i długoletni przywódca powojennej Włoskiej Partii Socjalistycznej – Pietro Nenni, syndykaliści, futuryści i republikanie; przewodniczącym zebrania był założyciel mediolańskiej grupy paramilitarnej, złożonej z byłych kombatantów, kpt. Ferruccio Vecchi; przedłożony przez Mussoliniego program założonych tego dnia Związków Bojowych (Fasci di Combattimento), skrajnie lewicowy, demokratyczny i radykalny społecznie, zakładał: ustanowienie republiki, wprowadzenie powszechnego, równego i bezpośredniego prawa wyborczego dla obu płci, zniesienie Senatu, tytułów szlacheckich i zakonów rycerskich, likwidację policji politycznej, wprowadzenie obowiązkowej służby wojskowej i jednolitego, państwowego systemu nauczania, gwarancje wolności słowa, sumienia, religii, zgromadzeń i prasy, parcelację wielkiej własności ziemskiej, rozwiązanie akcyjnych spółek przemysłowych i bankowo-giełdowych, nowe oszacowanie i opodatkowanie własności prywatnej, obciążenie spłatą długu państwowego „klas posiadających”, wprowadzenie 8-godzinnego dnia pracy, zakaz pracy dla dzieci poniżej 16 lat, obniżenie wieku emerytalnego z 65 do 55 lat, przestawienie produkcji na zasady kooperatywizmu, bezpośredni udział robotników w dochodach przedsiębiorstwa, a w polityce zagranicznej: „solidarność międzynarodową” w ramach Ligi Narodów, zniesienie tajnej dyplomacji, przeciwstawianie się wszelkim imperializmom – w tym „ewentualnemu imperializmowi włoskiemu”; program ten zatwierdził I Kongres faszystowski (9-10 X 1919) we Florencji; do 1920 fasci i ich organ „Il Popolo d`Italia” popierali także wszystkie strajki robotnicze, łącznie z okupacyjnymi, oraz ich żądania; socjalistyczny bądź rewolucyjno-syndykalistyczny rodowód i lewicowe przekonania posiadali, prócz Mussoliniego, prawie wszyscy przywódcy faszystowscy pierwszego rzutu: organizator strajków chłopskich w Emilli – Dino Grandi (1895-1988), syndykalista Michele Bianchi (1883-1930) i terroryzujący swój region, metodami budzącymi wstręt nawet innych faszystów, ras Cremony (zwany „rzeźnikiem z Cremony”), a późniejszy zwolennik ścisłego sojuszu z III Rzeszą i naśladowania hitlerowskiego rasizmu – Roberto Farinacci (1892-1945); na 7 członków Komitetu Wykonawczego FC było 3 eks-socjalistów i 2 syndykalistów; wyjątkiem był pierwszy faszysta prawicowymonarchista i konserwatysta, w czasie wojny bohaterski kapitan arditi („śmiałków”) – Cesare Maria hr.De Vecchi di Val Cismon (1884-1959); sympatie prawicowe i przywiązanie do katolicyzmu deklarował także brat Benita i jego następca w redakcji „Il Popolo d`Italia” – Arnaldo Mussolini (1885-1931); doskonałe relacje panowały także w tej fazie pomiędzy f. a włoską masonerią, szczególnie w tym kraju antykatolicką i antypapieską: z ruchem fasci były związane zwłaszcza 2 loże: Palazzo Giustiniani i Piazza Gesú, a masonami byli tak czołowi faszyści, jak: Farinacci, Edmondo Rossoni (1884-1965), Cesare Rossi (1887-1967), Fernando Agnoletti (1875-1933), quadrumvir Italo Balbo (1896-1940), Achille Starace (1889-1945), minister spraw zagranicznych Galeazzo hr. Ciano (1903-1945), generałowie Capelli i Ceccherini, intelektualista Giuseppe Bottai (1895-1959), również osobisty lekarz Mussoliniego – prof. Binda; drugiego dnia „marszu na Rzym” (25 X 1922) wielki mistrz Raul Palermi osobiście zapewnił Mussoliniego, że popiera go znaczna część „braci”, zwłaszcza w armii, a 5 XI wielki mistrz Domizio Torrigiani przesłał mu serdeczne pozdrowienia w imieniu całej włoskiej masonerii, zaś Najwyższa Rada Wolnomularstwa Rytu Szkockiego przyjęła uchwałę popierającą „bez zastrzeżeń” wszystkie akty nowego gabinetu i wzywającą cały naród, wraz z wolnomularzami, do „stanięcia u boku” rządu; wprawdzie Mussolini już na początku 1923 rozwiązał wszystkie loże, ale niektórzy masoni (Farinacci, Starace) zachowali wpływy do końca reżimu.

Przemiany

O sile fasci, już w początkach ruchu, zdecydowało przejęcie przez nich kontroli nad powstałym niezależnie 7 I 1919 Stowarzyszeniem Włoskich Arditi („śmiałków”), skupiającym drużyny bojowe b. żołnierzy, walczące z ogarniającą kraj podczas „2 czerwonych lat” (biennio rosso) 1919-20 anarchią strajkową; mimo to do końca 1919 liczba faszystów nie przekraczała prawdopodobnie 31 fasci z 870 członkami; na bazie arditi faszyści zaczęli organizować własną milicję partyjną – tzw. squadri; od arditi przejęli oni większość emblematów i rytuałów: czarne koszule, trupią czaszkę i sztylet na tle czarnego proporca (a pieśń Giovinezza i „pozdrowienie faszystowskie otwartą prawą dłonią – od Commandante „Regencji Carnaro”, tj. Fiume/Rijeki, poety i nacjonalisty Gabriela D`Annunzia); „chrzest bojowy” przeszli squadristi podczas zwycięskiej bitwy ulicznej z bojówkami komunistów na Via Mercanti w Mediolanie 15 IV 1919; natomiast klęskę wyborczą poniósł XI 1919 blok faszystowsko-futurystyczny (z listy tej kandydował m.in. słynny dyrygent Arturo Toscanini – dopiero od 1931 dobrowolny emigrant i antyfaszysta), który uzyskał jedynie 4657 głosów w 270-tysięcznym okręgu mediolańskim; przezwyciężenie kryzysu ruchu rozpoczęło się po II Kongresie w Mediolanie (24-25 V 1920), wraz z jego stopniowym przesuwaniem się w prawo i podjęciem bezwzględnej walki z komunistami; także „faszyzm rolny” odstąpił od socjalistycznego programu kolektywizacji wsi, propagując, a nawet realizując gdzieniegdzie, w porozumieniu z właścicielami, rozprzedawanie chłopom gruntów nie uprawianych, jak również organizując syndykaty rolne; pod względem składu społecznego 1921 robotnicy rolni stanowili 26 % członków fasci, a robotnicy fabryczni 14 %; szczyt antykomunistycznych akcji bojowych faszystów przypadł na IV-V 1921, i od tego momentu rewolucja bolszewicka we Włoszech przestała być już realnym zagrożeniem, natomiast liczba fasci wzrosła do 1000 sekcji i 187 000 członków, a wybory 15 V 1921 przyniosły im 35 mandatów w 535-osobowej Izbie Deputowanych; posłowie faszystowscy, stojąc wciąż na gruncie republikańskim, zbojkotowali mowę tronową króla, w przerwie ceremonii otwarcia parlamentu wyrzucili natomiast z gmachu deputowanego komunistycznego i dezertera z wojny – F. Misiana.

Logo Narodowej Partii Faszystowskiej (PNF).

Po III Kongresie w Rzymie (7 XI 1921) ruch fasci został przekształcony w Narodową Partię Faszystowską (Partito Nazionale Fascista); utworzona została również młodzieżówka (Avanguardie Giovanili Fasciste) oraz (1922) organizacja dziecięca (od 9 roku życia) „Balilla”, a także miesięcznik teoretyczny „Gerarchia”, pod redakcją Mussoliniego; program PNF był już bardziej umiarkowany: zapowiadał walkę z siłami antynarodowymi, odbudowę autorytetu rządu i państwa broniącego tradycji narodowej, decentralizację administracji, szeroki interwencjonizm państwa w dziedzinie infrastruktury ekonomicznej, lecz ograniczenie społecznej interwencji państwa do wypadków nieprzestrzegania porozumień między patronatem i pracodawcami, włączenie kierownictw korporacji zawodowych do struktur państwa; na I Kongresie syndykalistów faszystowskich w Bolonii (24-25 I 1922) przesądzono także, że nowo utworzona Konfederacja Narodowa Syndykatów Faszystowskich będzie kierować się zasadą uwzględniania interesów wszystkich grup i klas społecznych; dla podkreślenia zerwania z syndykalizmem rewolucyjnym nowe związki wytwórców przybrały także nazwę "korporacji” i zmieniły (4-6 IV 1922) nazwę na Konfederacja Narodowa Korporacji Faszystowskich oraz przeniosły „święto pracy” z 1 V na 21 IV, tj. wg tradycji dzień założenia Rzymu; VIII 1922 oddziały squadristi dopomogły walnie siłom rządowym w stłumieniu strajku generalnego, proklamowanego przez socjalkomunistyczne Przymierze Pracy; ewolucję społeczną faszyzmu, a zwłaszcza tonowanie dotychczasowego antyklerykalizmu dostrzegł także Kościół katolicki: 17 II 1922 abp Mediolanu Achille Ratti (wkrótce papież Pius XI) zezwolił na wniesienie sztandarów fasci do katedry, podczas ceremonii poświęcenia Grobu Nieznanego Żołnierza, a Mussolini w kilku artykułach oświadczył, iż faszyzm szanuje religię i jest zainteresowany zakończeniem konfliktu państwa włoskiego z Watykanem oraz podjęciem współpracy na polu społecznym; stopniowo z wypowiedzi faszystów znikały także akcenty antymonarchistyczne, choć jeszcze na kilka dni przed „marszem na Rzym” doszło na tym tle w Ligurii do starć pomiędzy fasci a „niebieskimi koszulami” nacjonalistów-monarchistów; na zmianę stosunku PNF do monarchii wpłynęło kilka czynników: popularność dynastii sabaudzkiej w narodzie, sympatia do faszyzmu ks. Aosty, Emanuela Filiberta i królowej-matki, Małgorzaty, stanowisko De Vecchia, który od początku oświadczał, że nie uznaje faszyzmu republikańskiego; świadomość, że wierny monarchii pozostanie korpus oficerski, a „nie robi się rewolucji przeciwko wojsku”; oficjalnie – tłumacząc dotychczasowy republikanizm tym, że „widzimy monarchię nie będącą dostatecznie monarchią (Opera omnia, Firenze 1951, II, 317) – ustrój monarchistyczny uznał Mussolini w przemówieniu w Udine 20 IX 1922.

Dojście do władzy

„Podbój państwa przez faszyzm przygotowany został utworzeniem 3 X 1922 siły uderzeniowej, w postaci Milicji Faszystowskiej, i poprzedzony udaną, próbną wyprawą na Trydent, gdzie faszyści dokonali samowolnego usunięcia gubernatora, powołując własnego, który przeprowadził italianizację edukacji w regionie; 16 X 1922 utworzony został także wojskowo-organizacyjny quadrumvirat „marszu” (być może Mussolini zamierzał odciąć się od próby przewrotu i zrzucić odpowiedzialność na quadrumviri, w razie niepowodzenia), do którego weszli: „mózg polityczny” faszyzmu – sekretarz PNF Bianchi, Balbo, De Vecchi i gen. Emilio De Bono (1866-1944); akcja, nazwana „marszem na Rzym”, rozpoczęła się wraz z II Kongresem PNF w Neapolu 24 X 1922, nb. bez udziału Mussoliniego, który, na wszelki wypadek, po wygłoszeniu przemówienia udał się nad granicę szwajcarską; wobec (dotrzymanego) zapewnienia nie atakowania monarchii i armii (marsz kolumn faszystowskich dokonywał się pod hasłami: „Viva l`Italia” i „Viva il Re”) Wiktor Emanuel III, po konsultacji z De Vecchim, zdecydował się cofnąć dekret o stanie wojennym i przyjąć ultimatum żądające dymisji parlamentarnego rządu L. Facty oraz powierzyć Mussoliniemu (30 X 1922) funkcję premiera; przejęcie przez faszyzm władzy okazało się więc jedynie demonstracją, wykonaną siłą co najwyżej 33 000 ludzi, praktycznie nie uzbrojonych, i bez jednego wystrzału.

Początki władzy

W pierwszym (koalicyjnym) rządzie Mussoliniego faszyści mieli 9 tek na 15 (w tym 2 – spraw wewnętrznych i spraw zagranicznych – sam premier), do gabinetu wchodzili ponadto nacjonaliści, liberałowie, demokraci i niezależni; rząd poparło w Izbie 306 deputowanych na 429, pośród nich wszyscy b. premierzy reżimu liberalnego oraz część socjalistów; rząd uzyskał ponadto od parlamentu nadzwyczajne uprawnienia na przeciąg 1 roku; pierwszą instytucją nowego reżimu włączoną w struktury państwa była, utworzona 12 I 1923, Wielka Rada Faszystowska (Il Gran Consiglio del Fascismo), złożona z ministrów-faszystów oraz notabli partyjnych i syndykalnych, której uchwały stopniowo w coraz większym stopniu determinowały kierunek prac rządu; nadto, na miejsce rozwiązanej Gwardii Królewskiej, i na bazie bojówek „czarnych koszul”, powołana została Ochotnicza Milicja Bezpieczeństwa Narodowego (MVSN: Milizia Volontaria per la Sicurezza Nazionale) oraz (15 X 1923) Urząd Propagandy, na którego czele stanął b. nacjonalista Maurizio Maraviglia (1878-1955); aktywa osobowe PNF VII 1923, tj. przed fuzją z nacjonalistami, wynosiły 625 000 członków; pierwszym sekretarzem gen. partii został b. uczestnik rajdu D`Annunzia na Fiume – Francesco Giunta (1891-1971); połączenie PNF – choć wymuszone ultimatum Mussoliniego – z nacjonalistami E. Corradiniego (150 000 członków), wzmocniło jednak umiarkowane i prawicowe skrzydło faszyzmu, zabezpieczając istnienie monarchii oraz swobodę Kościoła, a wyeliminowało skrajną lewicę faszyzmu, skupioną wokół b. anarchistów: Maria Giody i Massima Rocci oraz dziennikarza Pietra Gorgoliniego; przegłosowana w parlamencie 23 VII 1923 reforma prawa wyborczego dawała partii lub koalicji wyborczej, która uzyska największą liczbę głosów (ale nie mniejszą niż 25 %), automatycznie 2/3 miejsc w Izbie, tj. 356, dzięki czemu w wyborach 6 IV 1924 koalicja narodowo-faszystowska (z udziałem części liberałów, demokratów i chadeckich popolari), która uzyskała 4,6 mln głosów (na 7,2 mln oddanych), tj. 64,9 %, otrzymała 374 mandaty, z czego 275 sami faszyści ( w tych samych wyborach komuniści uzyskali jedynie 3,7 % głosów, a zbliżeni do nich socjaliści-maksymaliści 5 %); pierwszy poważny kryzys polityczny wywołało porwanie 10 VI 1924 przez bojówkę fasci pod kierownictwem A. Duminiego, a następnie zabójstwo – najprawdopodobniej przypadkowe, w czasie szamotaniny – socjalistycznego deputowanego G. Matteottiego; sprawcy zostali jednak już następnego dnia aresztowani i osądzeni, a Mussolini z pewnością nie był zamieszany w tę zbrodnię, choć nie jest wykluczony udział quadrumvira De Bona, który został usunięty z urzędu szefa policji; mimo to deputowani opozycyjni (komuniści, socjaliści, demokraci i popolarzy) rozpoczęli bezprecedensową w dziejach parlamentaryzmu obstrukcję, opuszczając parlament i udając się na Awentyn, w symbolicznym nawiązaniu do zbiegłych w to samo miejsce plebejskich zwolenników Gajusza Grakchusa w czasach Republiki Rzymskiej (tzw. opozycja awentyńska); w kontrataku, Mussolini odwiesił uchwalony 15 VII 1923, lecz wówczas zawieszony, dekret ograniczający wolność prasy; od wygłoszonego 3 I 1925 w parlamencie exposé Mussoliniego, który wobec milczenia opozycji po zapytaniu, czy Izba chce skorzystać z przysługującego jej na mocy konstytucji (Statutu Albertyńskiego z 1848) prawa postawienia ministrów w stan oskarżenia przed Trybunałem Sprawiedliwości, oświadczył, że bierze na siebie pełną odpowiedzialność „polityczną, moralną i historyczną”, rozpoczął się okres sprawowania władzy w pełni dyktatorskiej i budowy ustroju faszystowskiego, co oznaczało także stopniową eliminację opozycji z życia publicznego; działania te zyskały poparcie 250 intelektualistów (m.in.: Marinetti, Ardengo Soffici, znakomity dramaturg i nowelista – Luigi Pirandello, Curzio Malaparte), którzy 21 IV 1925 podpisali zredagowany przez filozofa Giovanniego Gentile (1875-1944) Manifest Intelektualistów Faszystowskich; kontrmanifest antyfaszystowski, zredagowany przez b. nauczyciela i przyjaciela Gentilego, również filozofa i liberała, który jeszcze kilka miesięcy wcześniej entuzjastycznie popierał reformy Mussoliniego – Benedetta Crocego, podpisało 40 intelektualistów; w 1931 z 1250 profesorów uniwersyteckich jedynie 12 odmówiło złożenia przysięgi na wierność faszyzmu

Wewnętrzna polityka państwa faszystowskiego

Zrąb ustroju faszystowskiego wyznaczyło kilka ustaw opracowanych przez państwową „komisję 13” oraz partyjną „komisję 15”, w których zasiadali jednak także uczeni i politycy nie będący faszystami, lecz zwolennikami autorytarnej formy rządu; kluczowa ustawa z 24 XII 1925 znosiła zasadę odpowiedzialności rządu i ministrów przez parlamentem i stanowiła, że władzę wykonawczą sprawuje król poprzez odpowiedzialny wyłącznie przed nim rząd, którego szef – odtąd już nie zwykły „premier”, tylko „szef rządu” (Capo di governo) – jest odpowiedzialny za ogólny kierunek polityki kraju, i może on również sprawować kierownictwo jednego lub więcej ministerstw (faktycznie Mussolini kumulował w różnych okresach od 3 do 8 resortów w swoich rękach); żaden projekt ustawy nie mógł być odtąd umieszczany w porządku dziennym Izb parlamentu bez zgody szefa rządu; uzupełniająca ustawa z 31 I 1926 nadawała rządowi prawo wydawania dekretów z mocą ustaw w przypadkach „nagłej i nieodpartej konieczności”; ustawa z 31 XII 1925 tworzyła Faszystowski Związek Narodowy Dziennikarzy, czyniąc przynależność do niego warunkiem wykonywania zawodu; po chybionym zamachu na Mussoliniego (31 X 1926) powołano Trybunał Specjalny do Obrony Państwa oraz wprowadzono (25 XI 1926) do kodeksu karnego 8 artykułów przewidujących karę śmierci za „konkretną działalność przeciwko życiu, nienaruszalności lub wolności osobistej” króla, członków dynastii i szefa rządu oraz za przestępstwa przeciwko niepodległości państwa, antypaństwowe powstanie, lub podburzanie do wojny cywilnej, a kary więzienia od 3 do 10 lat za próby odbudowania partii politycznych, które tym samym przestały legalnie istnieć; poziom represji był jednak przez cały okres stabilizacji reżimu nie tylko nieporównywalny z systemem komunistycznym czy hitlerowskim, ale nawet niższy od większości niefaszystowskich ustrojów autorytarnych w Europie; Trybunał Specjalny skazywał za czyny karalne w każdym państwie, takie jak zamachy terrorystyczne czy działalność mafijna; liczba wydanych przez niego wyroków 1927-39 wynosiła 3596, a przeciętna długość nałożonych kar więzienia – 5,25 roku; w okresie 1926-43 wydano tylko 25 wyroków śmierci, z czego 21 na macedońskich i chorwackich terrorystów – morderców jugosłowiańskiego króla Aleksandra I i francuskiego ministra spraw zagranicznych L. Barthou; skazanych za przestępstwa polityczne zsyłano na Wyspy Liparyjskie, gdzie reżim więzienny nie odbiegał od standardów europejskich; państwowy aparat sprawiedliwości skutecznie sparaliżował też pospolitą przestępczość kryminalną i mafię sycylijską (która odrodziła się dopiero dzięki Amerykanom, co było „wypłatą” za oddane im usługi podczas inwazji 1943); szef policji 1926-40 – Arturo Bocchini wyeliminował pozaprawną przemoc lokalnych „rasów” i skutecznie blokował podejmowane przez partię próby kontroli czy penetracji policji, podobnie jego następca Senise, lojalny w stosunku do króla, który odegrał nawet znaczną rolę w obaleniu Mussoliniego; powołana 1930 tajna policja: Organizacja Inwigilacji i Zwalczania Antyfaszyzmu (OVRA) nie wyróżniała się specjalnie w swej działalności od służb specjalnych innych państw, również demoliberalnych, śledzących działalność ugrupowań „antykonstytucyjnych”; najpospolitszą szykaną w stosunku do dysydentów reżimu było zmuszanie ich do zmiany miejsca zamieszkania.

Polityka gospodarcza

Do 1926, kiedy ministrem finansów był liberalny ekonomista z Towarzystwa Adama Smitha – Alberto De Stefani markiz Donati di Celadis (1879-1969), według zgodnej opinii współczesnych (od V. Pareta do W. Churchilla) Włochy miały najbardziej leseferystyczny gabinet w historii; działania De Stefaniego mogłyby zadowolić najbardziej skrajnych libertarian: zmniejszył radykalnie wydatki państwowe, zlikwidował deficyt budżetowy, ustabilizował metodami „monetarystycznymi” lira, zdenacjonalizował prawie wszystko, co było dotąd w rękach państwa, obniżył podatki i pozwolił działać bez żadnych przeszkód kapitałowi prywatnemu; jego dymisja była przejściem od fazy faszyzmu liberalnego” do korporacjonizmu; społeczny ustrój korporacyjny został ustanowiony ustawą z 3 IV 1926, nakazującą pokój społeczny między pracodawcami i pracobiorcami, a zakazującą strajków i lokautów oraz wprowadzającą umowy zbiorowe; spory miały być rozstrzygane przez Trybunał Pracy; rozporządzenie wykonawcze do tej ustawy powoływało 6 konfederacji pracowników i tyleż pracodawców, nadto konfederację wolnych zawodów i artystów, przy czym 1928 zwolniono lewicowego syndykalistę Rossoniego z funkcji przewodniczącego Konfederacji Faszystowskich Korporacji Zawodowych; 2 VII 1926 utworzone zostało Ministerstwo Korporacji, na którego czele stanął sam Capo di governo, któremu podlegały także: Narodowa Organizacja Wypoczynku (Opera Nazionale Dopolavoro), Urząd Ochrony Macierzyństwa i Dzieciństwa oraz Balilla; 21 IV 1927 ogłoszono Kartę Pracy, ustanawiającą „współpracę kapitału z pracą”; 1930 powołano Narodową Radę Korporacji, która nie miała uprawnień legislacyjnych, ale wydawała wiążące wytyczne w sprawach umów o pracę.

Wzmocnienie w nowym reżimie pozycji prawicy nacjonalistycznej, której przywódca Luigi Federzoni (1878-1967) został ministrem spraw wewnętrznych, ułatwiło Mussoliniemu poskromienie wewnątrzpartyjnej opozycji ekstremistycznych rasów lokalnych: III 1926 usunięty został z funkcji sekretarza PNF najokrutniejszy z nich – Farinacci („wsławiony” także próbą przedłożenia tezy doktorskiej: Aplikowanie przez faszystów oleju rycynowego dywersantom nie może być uznane za akt przemocy) i zastąpiony przez pracowitego biurokratę – Augusta Turatiego, który pozostał na tym stanowisku do 1930; inny wpływowy nacjonalista – minister sprawiedliwości Alfredo Rocco (1875-1935) przeforsował 1928 nowy statut PNF, który podporządkowywał partię organom państwa, dzięki czemu we Włoszech, pomimo istnienia monopartii, nigdy nie doszło do powstania „państwa partyjnego”, jak w systemach komunistycznych, czy choćby w takim stopniu, jak w III Rzeszy; nazbyt gorliwego w zwalczaniu korupcji Turatiego zastąpił z kolei bezbarwny lizus (podczas rozmów telefonicznych z Duce stawał na baczność, wprowadził też zwyczaj podbiegania do biurka Mussoliniego na początku audiencji) Starace, który uczynił z partii powszechny „związek zawodowy” oportunistów, zwłaszcza ze sfery budżetowej, doprowadzając 1939 jej stan liczebny do 2 633 000 członków (z przybudówkami, jak syndykaty, organizacje młodzieżowe, kobiece, sportowe etc. – 21,6 mln ludzi, tj. połowa ludności państwa).

Benito Mussolini

Duce del Fascismo

XII 1928 nastąpiło połączenie funkcji państwowych i partyjnych Mussoliniego, jako przewodniczącego Wielkiej Rady Faszystowskiej; przybrał on również oficjalny tytuł Duce del Fascismo (od łac. dux – wódz), który stał się najpowszechniej używanym zwrotem, w skróconej formie Duce; najbardziej jaskrawym i teatralnym elementem totalizacji był przybierający, zwłaszcza po 1931, bałwochwalcze formy „kult wodza” (ducismo) i ślepego posłuszeństwa, wyrażanego sloganami typu: „Wódz ma zawsze rację” (Duce ha sempre ragione) czy „wierzyć, słuchać, walczyć” (credere, ubbidire, combattere); palące się do późnej nocy światła w Pałacu Weneckim (siedzibie rządu) miały sprawiać wrażenie niespożytości sił wodza, które poświęca on dla Italii; jedyną postacią historyczną godną porównania z Duce był Juliusz Cezar.

Poparcie dla reżimu

Wybory do Izby Deputowanych, złożonej z przedstawicieli syndykatów i korporacji, zostały 1929 zastąpione przez plebiscyty, w których głosować można było tylko na 1 listę wyborczą, ustaloną przez Wielką Radę Faszystowską spośród kandydatów do Izby Faszystowskiej i Korporacji, wysuniętych przez syndykaty; ponieważ Senat, złożony z nominatów królewskich, był poza kontrolą reżimu i zasiadało w nim nadal wielu opozycjonistów (liberałów i „nie przyłączonych” do faszyzmu nacjonalistów), 1939 został zlikwidowany; w „wyborach plebiscytarnych” 1929 wzięło udział 90 % uprawnionych, i za listą PNF opowiedziało się ponad 8,5 mln głosujących, przeciw 136 000, a w 1934 – odpowiednio 97 % oraz 10 mln i 15 000; poparcie mas dla reżimu było wówczas autentyczne.

Osiągnięcia

Niezaprzeczalnym pozytywem drugiej fazy rządów Mussoliniego było zakończenie – tzw. Układami Laterańskimi (konkordat wraz z konwencją finansową) 11 II 1929 – stanu prowadzonej permanentnie od 1859 przez liberalne państwo włoskie „wojny religijnej” z Watykanem i z Kościołem; na ich mocy Stolica Apostolska odzyskała suwerenność polityczną, wprawdzie już tylko na mikroskopijnym obszarze Państwa Watykańskiego, uzyskując także rekompensatę finansową za dokonany zabór terytorium b. Państwa Kościelnego, a religia katolicka odzyskała status religii publicznej państwa włoskiego, z takimi konsekwencjami, jak uznanie cywilnoprawnych skutków małżeństwa kościelnego oraz obligatoryjnej nauki religii w szkołach państwowych; Watykan uznał natomiast formalnie Królestwo Włoskie, z Rzymem jako stolicą państwa; Mussolini wykonał także kilka prokatolickich gestów osobistych: nakazał wycofanie z obiegu swoich antyklerykalnych powieści, wziął – po kilkunastu latach konkubinatu – ślub kościelny, ochrzcił swoje dzieci; w stosunkach: państwo faszystowskie – Kościół pojawiały się wprawdzie dalej napięcia spowodowane dążeniem reżimu do pełnej kontroli i ideologizacji wychowania młodzieży, ograniczania działalności Akcji Katolickiej, wreszcie zbliżania się po 1938 do nazistowskich Niemiec, co spowodowało potępienia w encyklikach Piusa XI: statolatrii (Non bisogno abbiamo, 1931) i rasizmu (Mit brenneder Sorge, 1937), niemniej w porównaniu, na tym polu, z reżimem liberalnym reżim faszystowski wypada korzystniej, bez względu na to, jakie ukryte cele mu przyświecały.

Wysoki poziom i duży zakres swobody miała pod reżimem faszystowskim kultura, a intelektualiści odgrywali w nim niespotykanie gdzie indziej znaczącą rolę; czasopisma kulturalne przedstawiały różne punkty widzenia i propagowały różnorodne style artystyczne, a kierunki awangardowe były wręcz promowane; szczególną sympatię artystów-plastyków wzbudziła decyzja Mussoliniego przeznaczania 2 % kosztorysów wznoszonych budynków publicznych na dekoracje malarskie i rzeźbiarskie; ewenementem było też opatrzenie przedmową, przez urzędującego szefa rządu, tomiku poezji („hermetysty” Giuseppe Ungarettiego); w odpowiedzi na hitlerowską wystawę „sztuki zdegenerowanej” minister wychowania Bottai utworzył demonstracyjnie w swoim resorcie Urząd Sztuki Współczesnej, a Marinetti, zaproszony z oficjalną wizytą w ramach wymiany kulturalnej do Berlina, zażądał zaproszenia na uroczyste spotkanie z nim niemieckich artystów ekspresjonistycznych, zamkniętych do obozów koncentracyjnych; szczególnie chlubną wizytówką kulturalną faszyzmu była wydawana od 1929 pod redakcją Gentilego Enciclopedia Italiana, powszechnie uważana za jedno z najlepszych wydawnictw tego typu w historii; w opracowywaniu jej haseł kierowano się wyłącznie kryteriami merytorycznymi, toteż ich autorami byli najbardziej kompetentni w swoich dziedzinach niefaszyści, a nawet zdeklarowani antyfaszyści; na wysoką notę zasługuje przygotowana również przez Gentilego reforma szkolna, która wypleniła z programów nauczania laicyzm i pozytywizm, a umocniła ducha religijnego i tradycję cywilizacji łacińskiej (romanitá), uprzywilejowywała edukację klasyczną, z łaciną na czele, oraz uwrażliwienie na piękno estetyczne; zaproszenie do powołanej 1929 Akademii Włoskiej przyjęli wszyscy żyjący ówcześnie wybitni pisarze i myśliciele, z wyjątkiem Crocego; wysoki poziom reprezentowały modelowe uczelnie faszyzmu: Wyższa Szkoła Nauk Korporacyjnych w Pizie oraz uniwersytet w Perugii, którego rektorem został wybitny socjolog polityki Roberto Michels (1876-1936); poważne osiągnięcia miały: Centralny Ośrodek Badań nad Starożytnością oraz Narodowy Instytut Kultury Faszystowskiej „Dante Alighieri”; rozkwit przeżywała najmłodsza ze sztuk – kino: debiutowali w tym czasie R. Rosellini, L. Visconti, M. Antonioni, a 1937 wybudowane zostało wzorcowe miasteczko filmowe – Cinecittá; w latach 30. powstał dom wydawniczy Einaudi, promujący bez przeszkód dzieła liberałów, demokratów, a nawet komunistów; pod rządami Mussoliniego debiutowali też pisarze – antyfaszyści i komuniści: E. Vittorini, V. Pratolini, C. Pavese i A. Moravia; Croce bez żadnych przeszkód wydawał swoje czasopismo „La Critica”, a w Senacie regularnie głosował przeciwko wszystkim ustawom i posunięciom reżimu, z jednym wyjątkiem: zbrojnej inkorporacji Abisynii, po której wysłał do Duce telegram gratulacyjny; jedyną „represją”, jaka spotkała Crocego przez 20 lat faszyzmu była odmowa podzelowania mu butów przez szewca – wielbiciela Duce; otwarcie antyfaszystowskie były czasopisma „La Cultura” i „La Civiltá moderna”.

Socjalizm

Na elementy państwa socjalnego, budowanego przez reżim faszystowski, składały się płatne urlopy, zasiłki chorobowe, premie roczne, a także organizacja czasu wolnego za pośrednictwem Dopolavoro, działającej w ramach gmin i (sporadycznie) większych fabryk; uzupełniała ona system opieki społecznej, udzielając pomocy ubogim i oferując wczasy robotnicze oraz w zasadzie bezpłatne kolonie dla dzieci; dostarczała też rodzinom odbiorników radiowych, których ilość wzrosła od 1932 do 1938 z 300 000 do 1 mln; likwidację bezrobocia, umasowienie oświaty i opieki społecznej, urbanizację i modernizację miast demoliberalny historyk pochodzenia żydowskiego – R. De Felice akcentował jako stały postęp społeczny” (Il Fascismo, [w:] Enciclopedia del Novecento, Roma 1977, vol. II, 917); przysłowiowa wręcz stała się punktualność pociągów na, ongiś, najgorzej w Europie funkcjonującej kolei; szczególną wagę, także propagandową, reżim przywiązywał do zorganizowanych wycieczek i sportów, zwłaszcza piłki nożnej i automobilizmu (wozy Alfa Romeo z powodzeniem konkurowały z niemieckim Mercedesem); polityce prorodzinnej służyły: ochrona życia poczętego, system podatków i dotacji zachęcających do wzrostu populacji (także podatek od kawalerów) oraz umożliwiających kobiecie pozostanie w gospodarstwie domowym; dzięki temu ludność Włoch zwiększyła się z 38 mln 450 tys. w 1921 do 44 mln 900 tys. w 1940; kontrowersyjna, z punktu widzenia etyki katolickiej, była natomiast chłopięca organizacja Balilla (i jej żeński odpowiednik Piccole Italiane), która odciągała młodzież od rodziny i Kościoła; odwrót od leseferyzmu w polityce gospodarczej zbiegł się jednak z ogólnoświatową recesją gospodarczą, którą reżim usiłował powstrzymać interwencjonistycznym programem robót publicznych (osuszanie błot pontyjskich) i zwiększoną dawką etatyzmu; działalność utworzonego 1933 Instytutu Rekonstrukcji Przemysłowej (IRI), skupującego od banków udziały w przedsiębiorstwach, doprowadziła do tego, że 1939 rząd włoski kontrolował większą część przemysłu od jakiegokolwiek innego kraju w Europie, z wyjątkiem ZSSR i III Rzeszy.

Mniej więcej do połowy lat 30. prestiż faszyzmu, i osobisty Mussoliniego, był w świecie ogromny, i to zarówno na prawicy, jak i na lewicy (wyjąwszy komunistyczną); hołdy składali mu m.in.: hinduski pacyfista Mahatma Gandhi, belgijski socjalista Henrik de Man; postępowy utopista H.G. Wells, wedle którego faszyzm był „złą dobrą rzeczą”; dramaturg G.B. Shaw, który przepowiadał, że Mussolini pójdzie dalej w stronę socjalizmu niż Labour Party; twórca psychoanalizy – Zygmunt Freud, konserwatysta i rojalista T.S. Eliot, prawosławny myśliciel M. Bierdiajew, który uważał włoski faszyzm za jedyne twórcze zjawisko w całej Europie; lord Curzon, sir Neville Chamberlain; Winston Churchill, po spotkaniu z Duce 1927, oświadczył: „Gdybym był Włochem, byłbym z wami z całego serca”; (anglikański) abp Canterbury wyraził pogląd, iż Mussolini jest największym gigantem Europy”; wymienione osobistości na ogół zmieniły później swój pogląd w tej kwestii, ale nie wszystkie: Gandhi, na przykład, jeszcze 1939 nawet w Hitlerze widział męża stanu „miłującego pokój”.

Do 1938 nie było również w ideologii i systemie prawnym faszyzmu najmniejszych śladów antysemityzmu: przeciwnie – mniejszość żydowska (zaledwie 47 000 osób) odgrywała wybitną rolę w ustanowieniu i funkcjonowaniu reżimu; w „marszu na Rzym” wzięło udział 230 Żydów-„czarnych koszul”; jeszcze 1934 Mussolini publicznie demonstrował pogardę dla rasistowskiej doktryny nazistów; wzajemnie, sympatię dla faszystowskich Włoch deklarowali 1923-36 tak wybitni działacze międzynarodowego żydostwa, jak (późniejszy pierwszy prezydent Izraela) Chaim Weizmann, Nahum Sokolov czy Nahum Goldmann; odsetek Żydów w PNF był wyższy od analogicznego odsetka w ogólnej populacji państwa oraz od procentowej przynależności do partii u „gojów”; Żyd Aldo Fizzi był członkiem Wielkiej Rady Faszystowskiej, a G. del Vecchio rektorem Uniwersytetu Rzymskiego; Żydówką była także kochanka Mussoliniego i główna ideolożka faszyzmu w jego początkach – Margherita Sarfatti (1883-1961); reprezentatywna dla symbiozy włoskiego żydostwa z faszyzmem była bankierska rodzina Ovazza, złożona z ojca Ernesta i jego 3 synów, z których jeden – Ettore, założyciel pisma Izraelitów – faszystów „La Nostra Bandiera”, wytrwał przy faszyzmie i atakował syjonizm nawet po uchwaleniu (pod naciskiem Niemiec) antyżydowskich ustaw 1938, zabraniających Żydom wykonywania niektórych zawodów i zawierania mieszanych małżeństw; usunięto wówczas także z katedr 109 profesorów pochodzenia żydowskiego; słynny fizyk atomowy pochodzenia żydowskiego – Enrico Fermi wyjechał wprawdzie po ogłoszeniu ustaw do USA, ale powstrzymywał się od deklaracji antyreżimowych i do 1942 wciąż figurował na liście członków Włoskiej Akademii Nauk; ustawy rasowe – oprotestowane przez Stolicę Apostolską, króla, korpus oficerski, nacjonalistów z przewodniczącym Senatu Federzonim na czele, a także wielu prominentnych faszystów (jak marszałkowie De Bono i Balbo) – faktycznie nie były wykonywane aż do nastania okupacji niemieckiej, zawierały też wyłączenie w stosunku do Żydów – kombatantów oraz faszystów; ideologicznie nurt rasistowski reprezentowali od lat 30. prof. Guido Landra i redaktor „La Vita Italiana” Giovanni Preciozi .

Upadek

Początkiem końca – a w gruncie rzeczy samobójstwa – reżimu faszystowskiego było zbliżenie, sojusz, a w końcu uzależnienie od III Rzeszy, choć po części odpowiedzialne za ten fakt są „wielkie demokracje zachodnie”, które doprowadzając do potępienia Włoch za inwazję Abisynii na forum Ligi Narodów, nie pozostawiły im geopolitycznej swobody manewru; zrazu nic nie zapowiadało zbliżenia obu systemów, a interesy polityczne Włoch i Niemiec były sprzeczne, zwłaszcza na odcinku Austrii; tuż po dojściu Hitlera do władzy Mussolini (którego przed wiązaniem się z tym „okrutnym pajacem” przestrzegał D`Annunzio) trafnie przewidywał, że Niemcy, choć przeprowadzili rewolucję według naszego wzorca, [...] w końcu doprowadzą tę ideę do ruiny”; po pierwszym spotkaniu obu dyktatorów 14 VI 1934 w Wenecji, Mussolini zwierzał się, że jego gość przypomina mu Dżyngis-chana i Attylę, a żonie Racheli tłumaczył: „Jest to człowiek bezlitosny i okrutny [...]. Nie zawahał się zabić towarzyszy, którzy pomogli mu zdobyć władzę. To tak jakbym ja zamordował lub kazał zamordować Dino Grandiego, Italo Balbo, Giuseppe Bottai...”; stanowcza postawa Mussoliniego w obronie niepodległości Austrii udaremniła dokonanie Anschlussu już 1934; „oś Rzym – Berlin” została ogłoszona 1 XI 1936, mimo to Włochy zwlekały z przystąpieniem do niemiecko-japońskiego Paktu Antykominternowskiego aż do końca 1937, obawiając się, że jego ukrytym celem nie jest zwalczanie komunizmu, lecz dążenie do wojny z Francją i Anglią; ostatecznie, do postawienia na sojusz z Niemcami przekonała Duce kapitulacja monachijska państw zachodnich w kwestii rozbioru Czechosłowacji; mimo to, przystąpieniu 1940 do wojny przeciwnych było wielu czołowych faszystów: Balbo (który już po Monachium zarzucił Mussoliniemu, że „czyści niemieckie buty”), Grandi, Ciano; seria kompromitujących klęsk nieprzygotowanej do wojny armii włoskiej w Grecji, na Bałkanach i w Afryce Płn., zdruzgotały autorytet Duce w narodzie, czego nie były zdolne powstrzymać ani dymisje czołowych faszystów (Ciano, Grandi, Bottai), ani kolejne zmiany na stanowisku sekretarza partii (XII 1941 – Aldo Vidussoni; IV 1943 – Carlo Scorza); obalenie Mussoliniego, tuż po inwazji aliantów na Sycylię (9/10 VII 1943), okazało się operacją zadziwiająco prostą; podczas zebrania (nie zwoływanej od 1939) Wielkiej Rady Faszystowskiej 24/25 VII 1943, jego wnioskodawca – Grandi zaproponował bardziej kolegialne sprawowanie funkcji w państwie oraz przywrócenie królowi władzy nad armią i „ostateczną inicjatywę w podejmowaniu decyzji”; wniosek Grandiego został przyjęty 19 głosami przeciwko 7; nazajutrz Mussolini został wezwany do króla, który oznajmił mu zdymisjonowanie go i mianowanie premierem marszałka Pietro Badoglio, a w chwili opuszczania pałacu królewskiego Duce został aresztowany; jego upadek nie wywołał praktycznie żadnych protestów ze strony faszystów.

Ostatni akt historii włoskiego faszyzmu rozegrał się po brawurowej akcji uwolnienia Mussoliniego z miejsca jego internowania w Abruzzach przez komando SS płk. O. Skorzennego; powołany pod ścisłą kuratelą Niemiec, jedynie na obszarze płn. Włoch, nowy reżim faszystowski (nie jest jasne, czy Mussolini był inicjatorem tego przedsięwzięcia) nosił oficjalnie nazwę: Włoska Republika Społeczna, a jego potoczna nazwa – Republika Salò wzięła się od miasteczka nad jeziorem Garda, gdzie miało swoją siedzibę ministerstwo propagandy; na czele nowo powołanej, i dochodzącej 1944 do 500 000 członków, Faszystowskiej Partii Republikańskiej (PFR; Partito Fascista Repubblicano) stanął antymonarchistyczny radykał i fanatyk Alessandro Pavolini (1903-1945); spośród 7 członków b. WRF, którzy głosowali 24/25 V 1943 za Mussolinim, w Salò znalazło się tylko 3 – w tym Guido Buffarini-Guidi, którzy został ministrem spraw wewnętrznych; przez poczucie lojalności pozostali również: Gentile i futuryści Soffici i Marinetti, chociaż ten ostatni radził porzucić nazwę faszyzm; prawdziwą „szarą eminencją” RSI stał się jednak b. komunista, działacz III Międzynarodówki i przyjaciel Lenina – Nicola Bombacci (1879-1945); opracowany przez niego program oznaczał „powrót do źródeł” lewicowych faszyzmu, w znacznie głębszym stopniu, niż tylko do republikanizmu i zerwania z „konserwatywnymi klikami”; za „zboczenie rewolucji faszystowskiej z wytkniętego kursu” (ha deviato il carso della rivoluzione fascista) i zachowanie „egoistycznych przywilejów klasowych” obciążono „obłudnego monarchę; w miejsce reakcyjnych pionowych korporacji utworzony został „poziomy” związek zawodowy pracy i techniki (Confederazione Generale del Lavoro e della Tecnica); I Kongres PFR XI 1943 przyjął szereg radykalnych społecznie i demokratycznych politycznie postulatów: nacjonalizację przedsiębiorstw zatrudniających ponad 100 pracowników, parcelację ziemi „nieefektywnie wykorzystywanej” i przekazanie jej spółdzielniom rolniczym, utworzenie robotniczych rad zarządzających w fabrykach, podział zysków między robotników w sektorze prywatnym, wprowadzenie szczegółowego planowania gospodarczego na szczeblu rządowym, zwiększenie roli związków zawodowych, demokratyczny system wyborczy, niezawisłość sądownictwa, wolność prasy, a w polityce zagranicznej – dążenie do utworzenia Wspólnoty Europejskiej, która miałaby również pomagać, tak Białym jak Czarnym, w rozwoju Afryki; choć do końca wojny program ów nie miał szans na realizację (acz II 1945 został jeszcze wydany dekret o nacjonalizacji FIAT-a), Bombacci nie bez racji twierdził, że RSI jest „jedynym obok ZSSR prawdziwie socjalistycznym państwem na świecie”; brak realnej władzy pod faktyczną okupacją niemiecką reżim Salò kompensował sobie represjami w stosunku do oponentów i „zdrajców”: 5 z 19 głosujących przeciwko Duce członków WRF, którzy znaleźli się w zasięgu (w tym 80-letni De Bono i zięć Mussoliniego – Ciano) zostało rozstrzelanych, po pokazowym procesie w Weronie 11 I 1944 (pozostałych skazano na karę śmierci zaocznie); jako jeden z tysięcy ochotników, w oddziałach spadochronowych Republiki Salò walczył 18-letni Dario Fo – późniejszy komunista, uhonorowany 1997 literacką Nagrodą Nobla; IV 1945 Mussolini przeniósł się do symbolicznej kolebki faszyzmu – Mediolanu, ale opuścił go już 25 IV, kierując się na północ, zapewne zamierzając zbiec do Szwajcarii; 28 IV został schwytany i zamordowany (wraz z wierną mu do końca kochanką, Clarą Petacci) przez komunistyczne komando „pułkownika Valeria”, a nazajutrz ich ciała powieszono, głowami w dół, przy stacji benzynowej na Piazzale Loreto w Mediolanie.

Bibliografia

  • A. Zerboglio, Il fascismo: dati, impressioni, appunti, Bologna 1922
  • R. Michels, Sozialismus und Fascismus in Italien, München 1925
  • G.A. Chiurco, Storia della rivoluzione fascista, Firenze 1929
  • M. Rocca, Le fascisme et l`antifascisme en Italie, Paris 1930
  • C. Scorza, Brevi note sul fascismo, sui capi, sui gregari, Firenze 1930
  • S. Niebudek, W kraju czarnych koszul, Częstochowa 1937
  • R. Farinacci, Storia della rivoluzione fascista, I-III, Cremona 1937-1938
  • G. Bortolotto, Storia del fascismo, Milano 1938
  • G. Volpe, Storia del movimento fascista, Milano 1939
  • G. Pini, F. Bresadola, G. Giacchero, Storia del fascismo, Roma 1940
  • J. Whittam, Fascist Italy, Manchester 1945
  • A. De Marsanich, Lo stato nel ventennio fascista, Roma 1950
  • M. Terzaghi, Fascismo e massoneria, Milano 1950
  • M. Vaina, La monarchia e il fascismo, Roma 1951
  • G. Carocci, Storia del fascismo, Milano 1959
  • A.L. Germino, The Italian Fascist Party in Power, Minneapolis 1959
  • R.A. Webster, The Cross and the Fasces: Christian Democracy and Fascism in Italy, Stanford 1961
  • R. Paris, Histoire du fascisme en Italie, Paris 1962
  • F. Massobrio, U. Guglielmotti, Storia del Repubblica Sociale Italiano, I-II, Roma 1967
  • G. Artieri, Quatro momenti di storia fascista, Napoli 1968
  • G. Luti, La letteratura nel ventennio fascista. Cronache letterarie tra la due guerre: 1920-1940, Firenze 1972
  • G. Mira, L. Salvatorelli, Storia d`Italia nel periodo fascista, I-II, Torino 1964, Verona 1972²
  • A. Lyttleton, Fascism: the Seizure of Power, London 1973, 1987²
  • A. Hamilton, L`illusione fascista. Gli intellettuali ed il fascismo 1922-1943, Milano 1972
  • G. Quazza (red.), Fascismo e societá italiana, Torino 1973
  • S. Sierpowski, Faszyzm we Włoszech 1919-1926, Wrocław 1973
  • E.R. Tannenbaum, Fascism in Italy. Society and Culture 1922-1945, London 1973
  • E.R. Papa, Fascismo e cultura, Venezia-Padova 1974
  • E. Gentile, Le origini dell`ideologia fascista, Bari 1975
  • U. Silva, Ideologia e arte del fascismo, Milano 1975
  • S. Bertoldi, Salò: vita e morte della Repubblica Sociale Italiano, Milano 1976
  • P. Danti, R. Sermonti, Storia del fascismo, I-IV, Roma 1976-1977
  • G. Bocca, La Repubblica di Mussolini, Roma 1977
  • A. De Grand, The Italian Nationalist Association and the Rise of Fascism in Italy, Lincoln 1978
  • J.W. Borejsza, Mussolini był pierwszy..., Warszawa 1979, 1989²
  • A.J. Gregor, Italian Fascism and Developmental Dictatorship, Princeton 1979
  • P. Cannistraro (red.), Historical Dictionary of Fascist Italy, Westport 1982
  • J. Ugniewska, Intelektualiści włoscy a faszyzm, „Zdanie” 1 (1983)
  • J. Pollard, The Vatican and Italian Fascism 1929-1932, London 1985
  • D. Forgacs (red.), Rethinking Italian Fascism, London 1986
  • V. Panunzio, Il „secondo fascismo” 1936-1943, La reazione dell nuova generazione alla crisi del movimento e del regime, Milano 1988
  • E. Gentile, Storia del partito fascista, 1919-1922, Roma 1989
  • R.P. Domenico, Italian Fascists on Trial, 1943-1948, Chapel Hill 1991
  • R. Vignarelli, Storia delle origini del fascismo, Bologna 1991
  • A. De Grand, Fascist Italy and Nazi Germany. The „fascist” Style of Rule, London 1995
  • E. Gentile, La via italiana al totalitarismo. Il partito e lo Stato nel regime fascista, Urbino 1995
  • H. Woller, Die Abrechnung mit dem Faschismus in Italien 1943 bis 1948, München 1996
Autor
Jacek Bartelski
Osobiste