Historia faszyzmu we Francji i krajach frakofońskich
Spis treści |
Francja
Początki
„Ojcem-założycielem” faszyzmu francuskiego był syndykalista Georges Valois[właściwie: Alfred-Georges Gressent] (1878-1945); uczeń rewolucyjnego anarchosyndykalisty, teoretyka strajku generalnego, jako uniwersalnej metody zdobycia władzy przez proletariat, i apologety przemocy (Réflexion sur la violence, Paris 1908), który zainspirował zarówno Lenina, jak i Mussoliniego – Georgesa Sorela (1847-1922), 1906 Gressent „nawrócił się” na rojalizm (pseudonim przybrał właśnie na cześć dynastii Walezjuszy), nie przestając jednak być syndykalistą, wierząc natomiast, że monarchia da robotnikom to, czego odmawia im (burżuazyjna) republika; płaszczyzną tej ideowej hybrydy „syndykalizmu integralnego” (sindicalisme intégral) był antyliberalizm i antyparlamentaryzm; XII 1911 Valois uzyskał od Ch. Maurrasa zgodę na utworzenie, w ramach Action Française, studyjnego ośrodka „syndykalizmu monarchicznego”, w postaci Kółka Proudhona (Cercle Proudhon) – nazwanego tak na cześć XIX-wiecznego anarchosocjalisty (zwalczanego przez Marksa, który, mimo to, popełniał na nim plagiaty), europejskiego federalisty, życzliwego zarazem jednak monarchii i religii katolickiej, P.-J. Proudhona; eksperyment ten napotkał jednak ostry sprzeciw katolickiego korporacjonisty i „patriarchy” AF – markiza R. de La Tour du Pina, który zagroził ustąpieniem, i Cercle Proudhon zostało zlikwidowane; nowego wigoru dodało Valois dopiero powodzenie „marszu na Rzym” (XI 1923 został przyjęty na audiencji przez Mussoliniego), po którym podjął samodzielną akcję budowania rodzimego faszyzmu (z AF formalnie zerwał 11 X 1925); uznał też, że „nacjonalizm + socjalizm = faszyzm”, i że jest to model uniwersalny, a nie tylko lokalny, włoski, chociaż każdy faszyzm powinien mieć swój koloryt własny, zgodny z „duchem narodu”; w wypadku Francji „duchem” tym miała być tradycja rewolucji 1789; przygotowaniem było utworzenie 21 II 1925 – dzięki finansowemu wsparciu „króla perfum” F. Coty`ego – tygodnika „Le Nouveau Siècle” („Nowy Wiek”), a bazą społeczną, podobnie jak we Włoszech, miał być ruch kombatancki; 16 IV 1925 powołane zostały Légions des Combattants, a 11 XI, na wiecu w sali Wagram i w obecności 6000 osób, polityczna organizacja Faisceau [neologizm ten był kalką fascio] des Combattants et des Producteurs; Faisceau podzielone zostały na 4 sekcje: 1/ kombatantów; 2/ producentów (zarówno chłopów i robotników, jak techników, urzędników i patronów małych przedsiębiorstw rodzinnych); 3/ młodzieżową; 4/ „obywatelską” (tzn. tych, którzy nie mieścili się w żadnej z poprzednich kategorii) oraz kobiecą; ich członkowie nosili ciemnoniebieskie kurty, błękitne koszule (bleu horizon), szare kapelusze i specjalne laski; od faszyzmu włoskiego została także przejęta idea „wodzostwa”; „legioniści” nie stosowali ani nie egzaltowali przemocy, natomiast ich wiece były systematycznie rozbijane przez bojówki lewicy; pośród założycieli i działaczy Faisceau byli m.in.: Jacques Arthuys, syn twórcy nacjonalizmu francuskiego – Philippe Barrès, René de la Porte i słynny już wkrótce architekt modernistyczny – Le Corbusier; stan osobowy organizacji sięgnął 30 000 członków; Faisceau miały skupiać „wszystkich rewolucjonistów-weteranów”: robotników, syndykalistów, socjalistów, a nawet komunistów; Valois uznał wówczas, że złem w komunizmie jest jedynie sowietyzm i azjatyckie oraz słowiańskie barbarzyństwo, a „zeuropeizowani” komuniści mogą być cennym sojusznikiem w walce z plutokracją; stwierdził też z przekonaniem, że „aktualnie Moskwa jest na drodze do faszyzmu!” („Le Nouveau Siècle” 27 IV 1926); te „odkrycia” spowodowały uzasadnione ataki b. przyjaciół z AF, którzy dotychczas zachowywali kurtuazyjną neutralność: Maurras stawiał (zasadnie) pytanie, czy Valois jest opłacany z Rzymu, a Léon Daudet, przekręcając nazwę Faisceau, pisał, że „Valois tworzy fesso [franc. fesse – półdupek], czyli karykaturę włoskiego fascio, aby w jednakowego koloru koszule ubrać komunistycznych morderców i ich patriotyczne ofiary” („L`Action Française” 2 I 1926); jako pierwszy w Europie, Valois rzucił 2 XII 1926 ideę faszystowskiej „międzynarodówki” – przez wszystkich wówczas zignorowaną; ciągła radykalizacja Valoisa spowodowała cofnięcie subsydiów przez Coty`ego i odpływ ludzi o prawicowych poglądach (np. gdy zabroniono członkom używania „burżuazyjnych” parasoli); 1927/28 Valois rozczarował się do „mussolinizmu”, uznając, że ruch, który był „u swego zarania formą socjalizmu”, jest obecnie „jedną z form reakcji”; zdaniem Valoisa istnieje „faszyzm plutokracji i faszyzm ludowy. My zwalczamy pierwszy, a reprezentujemy ten drugi” („Le Nouveau Siècle” 25 II 1928); II 1928 organizacja została przekształcona w Legiony Federacji Bojowników Republikańsko-Syndykalistycznych (Légions Fédération des Combattants Républicains Syndicalistes), a 10 VI 1928 Valois założył Partię Republikańsko-Syndykalistyczną (Parti Républicaine Syndicaliste); od początku lat 30. stał się już zdeklarowanym „antyfaszystą” i pacyfistą (gdyż „walka przeciwko faszyzmowi i walka przeciwko wojnie to jedno i to samo”), przyjmując komunistyczną tezę, iż faszyzm to narzędzie w rękach „wielkiego kapitału”; 1936 poparł „czerwoną” Republikę w Hiszpanii przeciwko narodowcom; za państwo faszystowskie uważał m.in. Polskę; z powodu udziału w ruchu oporu wywieziony 1941 do obozu koncentracyjnego w Bergen-Belsen, zmarł tuż przed wyzwoleniem.
Francuska Partia Społeczna
Jak podkreśla P. Milza (Fascismes et idéologies réactionnaires en Europe (1919-1945), Paris 1969), poza nawias faszyzmu wyrzucić trzeba wszystkie doktryny i ugrupowania autorytarne (tak rojalistyczne, jak republikańskie), w których dominował nacjonalizm, w przeciwieństwie do uniwersalizmu doktryny faszystowskiej; wobec bezprzedmiotowości określania innych „lig” pozaparlamentarnych – takich, jak reprezentująca bonapartystowski republikanizm i plebiscytaryzm Młodzież Patriotyczna (Jeunesses Patriotes) „króla szampanów”, Pierre`a Taittingera, który podkreślał, że, jego „nacjonalizm społeczny” (nationalisme social) „tylko złe duchy mogą mieszać z narodowym socjalizmem” (national socialisme), czy konserwatywno-narodowe Krzyże Ogniste (Croix de Feu) płk. Françoisa hr. de La Rocque, z których 12 VII 1936 wyłoniła się Francuska Partia Społeczna (Parti Social Français), będąca ideową, i po części personalną (Edmond Barrachin), poprzedniczką → gaullizmu – drugą chronologicznie organizacją faszystowską we Francji, założoną IV 1933, a rozwiązaną VI 1936, była dopiero Solidarność Francuska (Solidarité Française), choć część badaczy (D. Thomson, H. Coston) uważa ją również za bonapartystowską, podobnie efemeryczną Partię Socjalistyczno–Narodową (PSN; Parti Socialiste National) syna „króla koniaków”, Jeana Hennessy , powstałą 1932 z inspiracji b. socjalisty, dziennikarza i redaktora „La Victoire” – Gustave`a Hervé (1871-1944), która domagała się przywrócenia prezydenckiej republiki plebiscytarnej i uważała bonapartyzm za francuski odpowiednik faszyzmu; sponsorem SF był również François Coty(1874-1934), który założył (powielający tytuł jakobińskiej gazety Marata) dziennik „L`Ami du Peuple” („Przyjaciel Ludu”), adresowany do „przeciętnych Francuzów”; „wodzem” SF był b. mjr wojsk kolonialnych Jean Renaud ; wbrew często zawyżanym rachunkom, ruch pozostał do końca kadrowy, nie przekraczając, wg R. Rémonda, 10 000 członków; 1937 Renaud próbował go odtworzyć pod nazwą Parti du Faisceau Français; „w spadku” po SF pozostał jedynie emblemat galijskiego koguta na tle wschodzącego słońca; bardziej dynamiczny (acz o podobnej liczebności) okazał się, proklamowany 26 IX 1933 o zachodzie słońca pod Łukiem Triumfalnym, „ruch akcji rewolucyjnej”Francisme , którego wodzem był bohater wojenny, b. działacz Faisceau i redaktor „L`Ami du Peuple” – kpt. Marcel Bucard (1895-1946); w intencji Bucarda „Francisme jest we Francji tym, czym faszyzm we Włoszech”, a „francuski ruch faszystowski wywoła rewolucję, która uwolni lud i ocali kraj” („La Victoire” 20 VIII 1933); inicjatywę tę poprzedziło powstanie VII 1933 nacjonalistycznej grupy Les Francistes, której twórcy – publicysta Jacques Ploncard d`Assac (1910-2005) i dziennikarz Henry Coston (1910-2001) – zerwali później z radykalizmem i zajęli pozycje narodowo-katolickie; oficjalnie Parti Franciste powstała 11 XI 1933, a od V 1934 wydawany był tygodnik „Le Franciste”; 1935 do PF przyłączyła się, założona 1934 przez Pierre`a Clémenti i Maurice`a Maurera, Francuska Partia Narodowo–Komunistyczna (Parti Française National-Communiste); symbolem francisme było zębate koło otaczające snop zboża z wbitym pośrodku galijskim toporem; „francyści” byli umundurowani w niebieskie koszule, granatowe spodnie i też granatowy beret baskijski; obowiązywała żelazna dyscyplina; organizacja była podzielona na 3 grupy:
- 1/ legionistów w wieku powyżej 30 lat
- 2/ gwardzistów 18-30 lat
- 3/ kobiety; mogli do niej należeć cudzoziemcy mieszkający we Francji, przyjmujący za swoje idee „francyzmu”
PF nie była początkowo antysemicka, deklarując, iż nie będzie czynić różnic pomiędzy katolikami, protestantami, wolnomyślicielami, żydami i muzułmanami („Le Franciste” II 1934); francisme miał natomiast oblicze radykalnie antyburżuazyjne: „francyści” składali równocześnie hołd św. Joannie d`Arc (która również dla Faisceau była „wielką francuską robotnicą”) i paryskim komunardom z 1871; po przeprowadzeniu rewolucji faszystowskiej (pojętej jako „druga Rewolucja Francuska”, gdyż „wolność została zdradzona, równość w społeczeństwie kapitalistycznym jest tylko żartem, a w reżimie bolszewickim będzie krwawą farsą; jeśli zaś chodzi o braterstwo, to mamy raczej klimat wojny domowej, a podziały nigdy nie były aż tak głębokie” – cyt. za: A. Jacomet, Les chefs du Francisme: Marcel Bucard et Paul Guiraud, „Revue d`histoire de la deuxième guerre mondiale” 97/1975, 57) i zlikwidowaniu podziału na prawicę i lewicę, ludność „nowego” Państwa miała być „ujednolicona” w „totalną masę”; oficjalna dewiza „francyzmu” brzmiała: „Ani na prawo, ani na lewo, Naprzód!” (Ni à droite, ni à gauche, En avant!); wywodzący się ze środowiska katolickiego, główny ideolog francisme – filozof Paul Guiraud chciał faszyzmu „prawdziwie socjalistycznego”, będącego syntezą narodowego socjalizmu z francuskim dziedzictwem Proudhona, Drumonta, Sorela i Péguy; wg Guirauda „państwo totalitarne [...] to samoobrona ludu”, a winno być ono rządzone przez wodza wspieranego przez „arystokrację pracy” (cyt. za: tamże, 55); oficjalny program francisme obiecywał „zaatakować niesprawiedliwość społeczną, która jest najczęstszym powodem przyjmowania zgubnych doktryn anarchii, marksizmu i bolszewizmu” oraz „uwolnić pracę od wszechwładzy pieniądza” (cyt. za: Ph. Machefer, Ligues et fascismes en France (1919-1939), Paris 1974, 45); inny „francysta” – Grégoire Lefranc pisał I 1934: „z całego serca dążymy do sojuszu z narodowosocjalistycznymi Niemcami”; Bucard reprezentował Francję na międzynarodowym kongresie faszystowskim w Montreaux 16/17 XII 1934; deklaratywnie „rdzennie francuski” francisme był właśnie najbardziej kosmopolitycznym faszyzmem „importowanym”; od 1936 PF stała się gwałtownie antyżydowska; po jej zdelegalizowaniu 18 VI 1936 przez rząd L. Bluma Bucard próbował odtworzyć ją pod szyldem, utworzonej 11 XI 1938, Zjednoczonej Partii Francuskiej Akcji Socjalistycznej i Narodowej (Parti Unitaire d`Action Socialiste et Nationale), zwracającej się przeciwko „reakcji plutokratycznej” i „judeomarksizmowi”, i zapowiadającej, iż „nie da się użyć prawicy konserwatywnej do gry przeciwko ludowi pracującemu, acz „nie utożsamia ludu z międzynarodowymi ruchami negującymi ojczyznę” („L`Unitaire Français” 11 XI 1938); V 1939, na mocy loi Marchendeau, zakazującego wszelkich ataków przeciwko Żydom, PUASN została zdelegalizowana.
Pomimo pewnych podobieństw do faszyzmu, ideowy tradycjonalizm i społeczny paternalizm ruchu, czynią wątpliwym faszystowski charakter Frontu Chłopskiego(Front Paysan), utworzonego 1934 przez dziennikarza, autora manifestu Widły w górę! (Haut les fourches!, Paris 1935), Henri Dorgèresa (1897-1962), stygmatyzowanego mianem „zielonego faszyzmu”; kolejną partią faszystowską we Francji, reprezentującą „antykomunizm proletariacki” (określenie E. Noltego), była zatem Socjalistyczna Partia Francji – Unia Jeana Jaurèsa (PSF; Parti Socialiste de France – Union Jean Jaurès), nazywana potocznie „neosocjalistami”, albo „neojaurèsistami”; jej rodowód sięga grupy działaczy skupionych wokół b. współpracownika Jaurèsa – Pierre`a Renaudela, zainspirowanych także „socjalizmem narodowym” belgijskiego socjalisty H. de Mana; „neosocjaliści” pod wodzą (b. „porucznika” Léona Bluma) Marcela Déata (1894-1955) i Adriena Marqueta próbowali najpierw przechwycić kierownictwo Francuskiej Sekcji Międzynarodówki Robotniczej (SFIO), a wobec niepowodzenia, dokonali 5 XI 1933 rozłamu tworząc PSF; pociągnęła ona za sobą 30 deputowanych, 9 senatorów, 20 000 członków (na 130 000) i około 20 % sympatyków SFIO; redaktorem jej organu „La Vie Socialiste” był do śmierci (IV 1935) Reunadel; XI 1933 Emil Vandervelde odmówił przyjęcia PSF do Międzynarodówki Socjalistycznej; do 1936 Déat był zwolennikiem Frontu Ludowego, został też ministrem lotnictwa w radykalnym rządzie A. Sarrauta; po 1937 głosił pochwałę (wyeliminowanej już przez Hitlera) nazistowskiej ultralewicy braci Strasserów; wierny integralnemu pacyfizmowi Jaurèsa, 4 V 1939 Déat opublikował w „L`Œuvre” słynny artykuł Umierać za Gdańsk? (Mourir pour Dantzig?).
Trzecia Siła
Szybką ewolucję ku faszyzmowi przeszła także, wywodząca się z – będącej ostoją III Republiki i wręcz pokrywającej się z najbardziej antykatolickim odłamem masonerii (Grand Orient de France) – Partii Radykalnej [właściwie: Radykalno-Socjalistyczn]j], tzw. Trzecia Siła (Troisième Force), założona 1932 przez Georgesa Izarda, do której dołączył b. wiceprzewodniczący frakcji parlamentarnej radykałów – Gaston Bergery, który jeszcze 5 IV 1933 rzucał hasło: „Przeciwko faszyzmowi –wspólny front!”, a V 1933 założył, nawiązujący do „neosocjalizmu”, Front Commun; XI 1934 TC i FC połączyły się we Front Społeczny (Front Social); po wizycie we Włoszech Bergery „uległ czarowi” ekonomiki [[faszyzm (definicja)|faszystowskiej, natomiast „rozczarowany” Izard 1938 powrócił do SFIO. Już nie tylko socjalistyczny, lecz wprost komunistyczny rodowód miała, utworzona 28 VI 1936 w ratuszu Saint-Denis – największa partia faszystowska we Francji, której aktywa, wg różnych szacunków, sięgały od 130 000 do 300 000 osób (choć niektórzy badacze twierdzą, że realnie nie przekraczały 60 000), Francuska Partia Ludowa (PPF; Parti Populaire Français); jej założyciel i wódz – świetny demagog Jacques Doriot (1898-1945), jak Mussolini – syn kowala, w młodości lider Jeunesses Communistes, a następnie „nr 2” (po M. Thorezie) w Komitecie Centralnym Francuskiej Partii Komunistycznej i deputowany z jej ramienia od 1924, był też wieloletnim działaczem Kominternu, znał osobiście Lenina i wszystkich innych czołowych bolszewików, lecz wyżej cenił „bardziej ludzkiego” Trockiego, niż „azjatyckiego brutala i mruka” Stalina; już od 1928 był krytykowany w partii za „socjaldemokratyczne wymiociny”, z powodu przeciwstawiania się zakazowi jednolitego antyfaszystowskiego frontu z socjalistami i innymi „siłami postępowymi”, czyli tej właśnie taktyki, którą Stalin sam kilka lat później narzucił ruchowi komunistycznemu; wykluczony z PCF (wraz z P. Marionem i b. sekretarzem redakcji „L`Humanité” C. Fegy`m) 16 V 1934, przez 2 lata występował jako „komunista niezależny”, a winietę jego pisma „L`Emancipation Nationale” wciąż zdobił sierp i młot; zrezygnował z postulatu kolektywizacji rolnictwa, ale nadal opowiadał się za Frontem Ludowym; w 1 numerze organu PPF Doriot stwierdzał, że 2 największe niebezpieczeństwa grożące Francji to konserwatyzm społeczny i ingerowanie z zagranicy w jej wewnętrzne sprawy („L`Emancipation Nationale” 11 VII 1936); pomimo zerwania z komunizmem program PPF był nie tyle antykomunistyczny, co antystalinowski oraz patriotyczny: jej przywódcy demaskowali agenturalność i finansowanie PCF z zewnątrz (J. Bardoux, Oskarżam Moskwę..., Warszawa 1937; J. Doriot, Pieniądze płyną z Moskwy, Warszawa 1937) i zapewniali (J. Doriot), że: Francja nie będzie krajem niewolników (Warszawa 1937); 65 % członków PPF stanowili robotnicy, lecz Doriot rzucił także hasło obrony klas średnich, deklarował też, że „Francuskie Państwo Ludowe będzie republikańskie” („La Liberté” 13 III 1938); przed wybuchem wojny PPF oficjalnie nie deklarowała się jako faszystowska, tylko ludowa i antykomunistyczna, a IV 1937 Doriot zaproponował wszystkim partiom antykomunistycznym stworzenie Frontu Wolności (Front de la Liberté) przeciwko Frontowi Ludowemu, wysuwając 2 warunki:
- 1/ „obrona wolności pracy, myśli, prasy, zebrań i handlu”
- 2/ „absolutne respektowanie instytucji republikańskich” („L`Emancipation Nationale” 24 IV 1937)
Do FL zgłosiły akces: Republikańska Partia Narodowa i Społeczna P. Taittingera, Federacja Republikańska i b. wódz Solidarności Francuskiej, J. Renaud; 1937 PPF zaczęła także wypowiadać się pozytywnie o religii, co zyskało jej pochwałę od kard. A. Baudrillarta; 1938 nastąpił kryzys partii, naprzód, po ujawnieniu faktu subwencjonowania jej przez Włochy, wystąpił skarbnik (b. członek Croix de Feu) Pierre Pucheu, a po ugodzie monachijskiej, zerwali z PPF intelektualiści: B. de Jouvenel, A. Fabre-Luce, P. Drieu La Rochelle i Paul Marion; po zawarciu paktu Ribbentrop-Mołotow Doriot domagał się rozwiązania „partii zdrajców” (tj. PCF) i uwięzienia jej szefów, a w przeciwieństwie do Déata popierał przystąpienie Francji do wojny przeciwko „dwóm formom nowoczesnego barbarzyństwa: pangermanizmowi i bolszewizmowi” („L`Emancipation Nationale” 8 IX 1939); był jedynym zmobilizowanym przywódcą partii politycznej; na stanowisku sekretarza generalnego zastąpił go I 1940 Victor Barthélémy.
W kontekście faszyzmu wymieniana jest wreszcie, działająca 1936-38, konspiracyjna organizacja antykomunistyczna: Tajny Komitet Akcji Rewolucyjnej (CSAR; Comité Sécret d`Action Revolutionnaire), która przeszła do historii pod nazwą „Kaptur” (La Cagoule), przydaną jej przez Maurrasa (któremu konspiratorzy skojarzyli się z Ku-Klux-Klanem), założona przez b. członka AF, inż. Eugène`a Deloncle`a (1890-1944).
Faszyzm jako "styl"
Faszyzm we Francji to również „styl” ekspresji antyburżuazyjnych i antykomunistycznych zarazem poglądów, wyrażanych przez „nonkonformistycznych” intelektualistów, będących outsiderami zarówno prawicy jak i lewicy, jak reprezentanci „romantyzmu faszystowskiego”: Pierre Drieu La Rochelle (1893-1945) i Robert Brasillach (1909-1945), będący „dysydentami” AF (oba określenia autorstwa Paula Séranta), podobnie jak krytyk filmowy Lucien Rebatet (1903-1972), dla którego jedynie polityczny antysemityzm AF był „rozmyty” i „źle zdefiniowany” (Les mémoirs d`un fasciste, t. I Les décombres 1938-1940, Paris 1976, 23); wpływowym organem faszyzmu intelektualnego był tygodnik „Je suis partout" („Jestem wszędzie”), założony 1930 przez konserwatywnego rojalistę z AF, Pierre`a Gaxotte`a, ale przejęty 1937 przez ekipę „romantyków faszystowskich” pod kierownictwem Brasillacha; bodaj najdziwaczniejszym nieporozumieniem – zważywszy gorący i mistyczny katolicyzm autora – była książka bliskiego „romantykom” bretońskiego arystokraty (z tego samego rodu, lecz z inaczej piszącej się gałęzi, co Chateaubriand) – Alphonse`a hr.de Chateaubrianta (1877-1951): Le gerbe de forces: nouvelle Allemagne (Paris 1937), w której przedstawiał Hitlera jako „anioła pokoju” i człowieka „nieskończenie dobrego”; entuzjastyczną książkę o Italii Mussoliniego (Ce que j`ai vu à Rome) napisał dziennikarz, redaktor tygodnika „Gringoire”, Henri Béraud (1885-1958); początkowo sympatykiem nazizmu, który jako pierwszy Francuz przeprowadził wywiad z kanclerzem-Hitlerem, i (wg własnego określenia) „wściekłym etatystą”, był też Bertrand bar. de Jouvenel des Ursins (1903-1987) – potomek jednego z najstarszych rodów Francji (lecz po matce pół-Żyd), który później zasłynął jako wybitny konserwatywno-liberalny filozof polityki (Du pouvoir, 1947); inni intelektualiści profaszystowscy bądź pronazistowscy, a zarazem propagatorzy „przyjaźni i pokoju między narodami” Francji i Niemiec, nazwani przez Maurrasa dosadnie „hitleromaniakami prawicy” (hitléromaniaques de droite), to: René Benjamin (1885-1948), Ramon Fernandez (1894-1944), Jacques Benoist-Méchin (1901-1983), Claude Jeantet (1902-1982), Jean Hérold-Paquis, Jean-Pierre Maxence, Georges Suarez, Paul-André Cousteau; natomiast b. działacz Faisceau – Philippe Barrès (1896-1975), który jeszcze 1933 unosił się z zachwytem Na fali hitlerowskiej (Sous la vague hitlérienne), zmienił całkowicie poglądy po Monachium i został pierwszym Francuzem, który VI 1940 zameldował się u gen. de Gaulle`a; szczególnie skomplikowany był przypadek wyśmienitego pisarza, odnowiciela francuskiej prozy – Louisa-Ferdinanda Céline`a [właściwie: L.-F. Destouches] (1894-1961): w jego wypadku wyjątkowo trafny, ze względu na materialistyczno-biologiczne widzenie spraw ludzkich, jest przymiotnik „zoologiczny” do rzeczownika „antysemityzm”; zapiekła nienawiść Céline`a do Żydów, eksplodująca (publicystycznie) w Drobiazgach pogromowych (Bagatelles pour un massacres, Paris 1937; polskie przekłady fragmentów: „Prosto z Mostu”, 1938 passim; „Literatura na świecie” 12/1990) i w L`Ècole des cadavres (1938), była jedynym powodem jego sympatii do nazizmu, a przy tym zintensyfikowaną postacią pogardy dla „ludzkich insektów” w ogóle; poza tym – pomijając pewną słabość do „oswojonego” komunizmu – Céline`a nie interesowała żadna, więc i faszystowska ideologia; nie tylko że nie był też nacjonalistą, ale Francuzami, zwłaszcza „neogroidalnymi Narbonnoidami” i „śródziemnomorskimi bękartami” z Południa pogardzał; wreszcie, motywem jego kolaboracjonizmu był integralny pacyfizm.
Okupacja
Podczas okupacji faszyści francuscy nie mieli większych możności działania dopóki, z jednej strony, w strefie wolnej (libre zone) kontrolę sprawowały suwerenne władze Państwa Francuskiego (potocznie: Vichy), z marszałkiem Ph. Pétainem na czele, z drugiej zaś strony, w strefie okupowanej, Niemcy tolerowali równolegle istnienie partii komunistycznej; pierwsze inicjatywy tego typu – anonsowane wspólnie 26 VIII 1940 przez dziennik „Le Matin” 3 grupy „antyżydowskie” i „antymasońskie": Młody Front (Le Jeune Front), kierowany przez późniejszego „magnata prasowego” Roberta Hersanta, Straże Francuskie (Les Gardes Françaises) Charlesa Lefebvre`a oraz Francuska Partia Narodowo-Kolektywistyczna (Parti Français National-Collectiviste) Pierre`a Clémenti, jak również Francuska Partia Narodowo-Socjalistyczna (Parti National-Socialiste Français) Christiana Message`a i Francuska Krucjata Narodowego Socjalizmu (La Croisade Française du National-Socialisme) M.-B. de la Gâtinaisa – okazały się efemerydami; sytuacja uległa zmianie dopiero po ataku III Rzeszy na ZSSR; wszystkie powstałe wówczas organizacje faszystowskie, uprawiające aktywny „kolaboracjonizm” (collaborationnisme), motywowany antybolszewizmem oraz „internacjonalistyczną” ideą włączenia się w budowę zjednoczonej, narodowo-socjalistycznej, uwolnionej od „żydowskiej plutokracji” i „judeomarksizmu”, Nowej Europy pod przywództwem III Rzeszy, atakowały pétainowską Révolution nationale za konserwatyzm i „ciasny” nacjonalizm oraz demaskowały bierną „kolaborację” (collaboration), jako w istocie i w intencji antyniemiecką; ideowymi „ultrasami” kolaboracjonizmu byli redaktorzy i współpracownicy reaktywowanego 1940 tygodnika „Je suis partout”: Drieu La Rochelle, Brasillach (redaktor naczelny 1943-VIII 1944), Rebatet, Cousteau i in.; 19 X 1940 zaczął ukazywać się także, wyrażający poglądy Doriota dziennik „Le Cri du Peuple” („Krzyk Ludu”).
Pierwsze znaczące ugrupowanie faszystowskie podczas okupacji – Rewolucyjny Ruch Społeczny (Mouvement Social Révolutionnaire), wraz z organem prasowym: „La Révolution” – założył 1940 b. twórca „Kaptura”, Deloncle; do Komitetu Wykonawczego MSR, ujawnionego dopiero 1942, weszli m.in.: Jean Filliol, Jean Fontenoy i Henry Charbonneau; MSR starał się jednak utrzymywać dystans w stosunku do okupanta, toteż 1944 Deloncle został zamordowany przez Gestapo; 13 XII 1940 Déat utworzył Zgromadzenie Narodowo–Ludowe (RNP; Rassemblement National-Populaire), które I 1941 rozpoczęło gwałtowny atak na Pétaina i Vichy, oskarżając je o intrygowanie przeciw Niemcom razem z Żydami, „międzynarodowymi masonami” i „finansjerą amerykańską”, a podkreślając, że „miejsce Francji jest w Europie” („L`Œuvre” 16 II 1941); niezmiennym hasłem RNP było: „Zintegrować się z Europą i przeprowadzić własną rewolucję” (S`intégrer à l`Europe et faire sa révolution); w polityce zagranicznej RNP głosił: współpracę francusko-niemiecką oraz ekonomiczną, polityczną i duchową konstrukcję Europy; w polityce wewnętrznej „oczyszczenie i ochronę rasy” oraz „ekonomię kierowaną” i „wyzwolenie proletariatu” („Rassemblement” VI 1941); II 1941 Bucard i Guiraud reaktywowali Parti Franciste; 28 II 1943 MSR, PF, RNP i kilka innych drobniejszych grup utworzyło Front Rewolucyjno–Narodowy (FRN; Front Révolutionnaire National); jego sekretarzem generalnym został Henri Barbe, a do Komitetu Kierowniczego weszli m.in.: Déat, Chateaubriant i Rebatet; za swój główny cel FRN uznał zlikwidowanie niesprawiedliwości społecznej i przeprowadzenie francuskiej oraz ogólnoeuropejskiej rewolucji socjalistycznej przeciwko sprzymierzonym siłom bolszewizmu i wielkiego kapitału międzynarodowego („Le Matin” 1 III 1943); odrębną drogą podążał Doriot, który początkowo był lojalny wobec Pétaina, lecz 22 VI 1941 reaktywował PPF i „L`Emancipation Nationale”; członkami Biura Politycznego PPF zostali m.in.: Barthélémy, Jeantet, Fernandez, Henri Lebre; program PPF zapowiadał budowę Francuskiego Państwa Ludowego (État Populaire Française); z inicjatywy PPF utworzony został 7 VII 1941 Legion Ochotników Francuskich przeciwko Bolszewizmowi (LVF; Légion des Volontaires Français contre le Bolchevisme), a Doriot, jako jedyny z liderów partii kolaboracjonistycznych, osobiście poszedł na front wschodni w niemieckim mundurze; LVF, przekształcony następnie we Francuską Dywizję „Charlemagne” w ramach Waffen SS, liczył ok. 10 000 żołnierzy; nie wszyscy ochotnicy byli jednak faszystami, jak np. arystokrata Christian de la Mazière; szlak bojowy Dywizji „Charlemagne” zakończył się 2 V 1945 w bunkrze Kancelarii Rzeszy w Berlinie, Doriot natomiast zginął w niewyjaśnionych okolicznościach 22 II 1945 na szosie pod Monachium, podobno ostrzelany przez amerykański samolot, być może jednak w zamachu sprokurowanym przez M. Bormanna.
Belgia
"Christus Rex" Léona Degrelle
O działających w Belgii ugrupowaniach radykalno-nacjonalistycznych i antyparlamentarnych można powiedzieć co najwyżej, i to jedynie o niektórych z nich, że zbliżały się do faszyzmu, a czynnikiem uniemożliwiającym pełną identyfikację z nim był ich katolicyzm; utworzonemu 1922 w Liège Legionowi Narodowemu (Légion Nationale), pewne zewnętrzne formy organizacji typu faszystowskiego nadał jego lider od 1927 – Paul Hoornaert; w czasie wojny członkowie LN wzięli udział w ruchu oporu, a Hoornaert zmarł w nazistowskim obozie koncentracyjnym; prawicowy rodowód i źródło inspiracji w AF oraz w meksykańskich cristeros miał także ruch Chrystusa Króla (Christus Rex); jego twórca i przywódca – Léon Degrelle (1906-1994) był początkowo wybijającym się działaczem Belgijskiej Partii Katolickiej; zrażony panującą w niej korupcją, zerwał z nią i przekształcił 1935 stworzoną przez siebie uprzednio sieć wydawnictw Christus Rex w ruch polityczny; od 1936 współpracował z nim Flamandzki Związek Nacjonalistyczny (VNV; Vlaamsch Nationalistich Verbond) Stafa de Cerqa i Hendrika Eliasa; „rexiści” domagali się powrotu do wartości tradycyjnych, silnego rządu, odpowiedzialnego tylko przed królem, wprowadzenia korporacjonizmu, ograniczenia – ale nie likwidacji – parlamentaryzmu, zastąpienia głosowania powszechnego głosowaniem rodzin (z dopuszczeniem kobiet do prawa głosu i przyznaniem votum pluralnego głowie rodziny); do faszyzmu zbliżyło „rexizm” pojawienie się w nim antykapitalistycznego radykalizmu; w wyborach V 1936 Rex zdobył 11,5 % głosów (w tym we francuskojęzycznej Walonii 25 %), 21 mandatów poselskich i 12 senatorskich; kryzys ruchu nadszedł 1937 z powodu wystawienia przez Degrelle`a swojej kandydatury na premiera przeciwko przywódcy partii katolickiej, Paulowi van Zeelandowi, co spowodowało potępienia Rex przez abpa Malines; w wyborach 1939 Rex zdobył tylko 4,4 % głosów i 4 mandaty; podobnie jak król Leopold III, Degrelle pragnął zachowania neutralności Belgii; po agresji Niemiec został, z pogwałceniem immunitetu, aresztowany wraz z ok. 1000 „rexistów” i wydany Francuzom, którzy poddawali go torturom; uwolniony przez rząd Pétaina, nie angażował się w kolaborację, dopóki integralności Belgii nie zaczęło zagrażać popieranie przez Niemców separatystycznego ruchu flamandzkiego Devlag (DVA), którego przywódca Van de Vile ogłosił, że Flamandowie są Niemcami w 200 %, i będą walczyć o przyjęcie do Rzeszy, oraz dawnego sojusznika de Clerqa, który dążył do połączenia Flandrii z Holandią w ramach Grossdeutschland; VII 1941 Degrelle zorganizował Ochotniczy Legion Antybolszewicki „Walonie” (wcielony VI 1943 jako brygada do 5 Dywizji Grenadierów Pancernych SS „Wiking”) i został jego dowódcą na froncie wschodnim; brygada została zdziesiątkowana w walkach nad Dnieprem i w tzw. kotle czerkaskim, a rozbita w okolicach Wrocławia; IV 1945 Degrelle wraz z resztkami swojej formacji bronił przed Armią Czerwoną Berlina i został odznaczony za odwagę Krzyżem Żelaznym; V 1945 salwował się brawurową ucieczką samolotem z Norwegii do Hiszpanii; 1979 w liście otwartym do „brata w wierze” – Jana Pawła II przedstawił „negacjonistyczną” interpretację holocaustu.
Narodowa Federacja Flamandzka
We flamandzkiej części Belgii istniała Narodowa Federacja Flamandzka (VNV), wyrosła z założonej 1931 przez Jorisa van Severena (1894-1940) Flamandzkiej Federacji Narodowosolidarystycznej (Verenigde Diets Nationaal Solidaristen), zwanej potocznie Verdinaso; VNV głosiła początkowo hasło niepodległości etnicznie germańskiej Flandrii w unii (Dietsland) z Holandią, ale 1937 van Severen przedstawił koncepcję „Wielkiej Belgii”, mającej obejmować – na wzór późnośredniowiecznego Księstwa Burgundii – Belgię, Holandię, Luksemburg oraz francuską Pikardię i Burgundię, co nie zyskało aprobaty innych liderów partii; z separatystami sympatyzował najwybitniejszy pisarz flamandzkojęzyczny, Felix Timmermans (1886-1947); V 1940 van Severen został zabity przez żołnierzy francuskich; część działaczy VNV podjęła kolaborację z Niemcami.
Szwajcaria
W innym, częściowo frankofońskim kraju – Szwajcarii, sympatyk Mussoliniego, płk. Arthur F o n j a l l a z, założył 1934 Szwajcarski Ruch Faszystowski (Mouvement Fasciste Suisse); nieco większy zasięg miał, działający od 1932 w kantonach germańskich i bliższy NSDAP, Front Narodowy (Nationale Front), który wydawał czasopismo „Der Eiserne Besen” („Żelazna Miotła”); NF wymagał od swoich członków aryjskiego pochodzenia; 1935 należało do niego 10 000 osób; uzyskał też względny sukces w wyborach kantonalnych w Zurychu (6,2 % głosujących) i w Schaffhausen (27,1 %); po serii szykan administracyjnych (zakazano m.in. noszenia mundurów organizacyjnych – „szarych koszul”) i rozłamów został 1943 zdelegalizowany.
Bibliografia
- K. Zakrzewski, Jerzy Valois, uczeń Sorela, Lwów 1929
- J.-P. Maxence, Histoire de dix ans, Paris 1939
- R. Rémond, Y-a-t-il un fascisme français?, „Terre humaine” 7-8 (1952)
- R. Girardet, Note sur l`esprit d`un fascisme français 1934-1939, „La revue française de science politique” 3 (1955)
- P. Sérant, Le romantisme fasciste. Étude sur l`œuvre de quelques écrivains français, Paris 1960
- E. Weber, Nationalism, Socialism and National-Socialism in France, „French Historical Study” 3 (1962)
- R.J. Soucy, The Nature of Fascism in France, „Journal of Contemporary History” 1 (1966)
- J. Philippet, Les Jeunesses Patriotes et Pierre Taittinger (1924-1940), Paris 1967
- J.-L. Loubet del Blaye, Les Non-conformistes des années 30. Une tentative de renouvellement de la pensée politique française, Paris *1969
- P. Milza, L`Italie fasciste devant l`opinion française 1920-1940, Paris 1967
- 'A. Jacomet, Bucard et le francisme, Nanterre 1970
- P'. Ory, Dorgères et le dorgérisme, Nanterre 1970
- R.J. Soucy, Fascism in France – the Case of Maurice Barrès, Berkeley 1972
- R. Bourderon, Le régime de Vichy était-il fasciste?, „Revue d`histoire de la deuxième guerre mondiale” 91 (1973)
- P.-M. Dioudonnat, „Je suis partout”, 1930-1944. Les maurrassiens devant la tentation fasciste, Paris 1973
- J. Levey, Georges Valois and the Faisceau: The Making and Breaking of a Fascist, „French Historical Study” 2 (1973)
- P. Machefer, Ligues et fascismes en France, 1919-1939, Paris 1974
- G. Allardyce, Jacques Doriot et l`esprit fasciste en France, „Revue d`histoire de la deuxième guerre mondiale” 97 (1975)
- Y. Guchet, Georges Valois. L`Action Française, le Faisceau, la République syndicale, Paris 1975
- A. Jacomet, Les chefs du Francisme: Marcel Bucard et Paul Guiraud, „Revue d`histoire de la deuxième guerre mondiale” 97 (1975)
- R. Tucker, The Fascist Ego: A Political Biography of Robert Brasillach, Berkeley 1975
- Z. Sternhell, Anatomie d`un mouvement fasciste en France. Le Faisceau de Georges Valois, „Revue française de science politique” 2 *(1976)
- K-J. Müller, Die Französische Rechte und der Faschismus in Frankreich 1924-1932, [w:] Industrielle Gesellschaft und Politischen System. Beitrage zur Politischen Sozialgeschichte, Bonn 1978
- Z. Sternhell, La droite révolutionnaire en France 1885-1914. Les origines françaises du fascisme, Paris 1978;
- A. Deniel, Bucard et le francisme, Paris 1979;
- R.J. Soucy, Fascist Intellectual. Drieu La Rochelle, Berkeley 1979;
- M. Zimmermann, Die Literatur des Französischen Faschismus. Untersuchung zum Werk Pierre Drieu La Rochelle 1917-1942, München 1979
- J. Blatt, Relatives and Rivals: The Responses of the Action Française to Italian Fascism, 1919-1926, „European Studies Reviev” 3 (1981)
- T. Janasz, Zjawisko faszyzmu w przedwojennej Francji (1919-1939), „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 7 (1981)
- R.J. Soucy, Centrist Fascism: The Jeunesses Patriotes, „Journal of Contemporary History” 2 (1981)
- Z. Sternhell, Ni droite ni gauche, l`idéologie fasciste en France, Paris 1983
- A. Douglas, Violence and Fascism: The Case of the Faisceau, „Journal of Contemporary History” 4 (1984)
- J.-P. Brunet, Jacques Doriot: du communisme au fascisme, Paris 1986
- P. Burrin, La dérive fasciste: Doriot, Déat, Bergery, 1933-1945, Paris 1986
- R.J. Soucy, Fascism in France: The First Wave 1924-1933, New Haven 1986
- J. Eisler, Od monarchizmu do faszyzmu. Koncepcje polityczno-społeczne prawicy francuskiej 1918-1940, Warszawa 1987
- P. Milza, Fascisme français: passé et présent, Paris 1987
- L. Rebatet, Od Céline`a do Céline`a, „Literatura na świecie” 12 (1990)
- R.J. Soucy, French Fascism and the Croix de Feu: A Dissenting Interpretation, „Journal of Contemporary History” 1 (1991)
- D. Pater, Leon Degrelle wódz Rex`u, „Szczerbiec” 4 (1995)
- R.J. Soucy, Fascism in France: The Second Wave, New Haven-London 1995
- D. Vercruyss, Flandryjski Lew, „Szczerbiec” 1/2 (1998)
