Hiszpania
Intelektualne korzenie faszyzmu w Hiszpanii sięgają awangardowego dwutygodnika „La Gaceta Literaria” (1927-32) – organu „Pokolenia `27”, z którym współpracowali komuniści, anarchiści i faszyści; 1929 na jej łamach ukazał się przekład Techniki zamachu stanu Malapartego, który zainspirował najwybitniejszego intelektualistę faszystowskiego w Hiszpanii – Ernesta Giméneza Caballero(1899-1988); 16 III 1933 założył on dziennik „El Fascio”, już po pierwszym numerze zakazany przez reżim republikański.
José Antonia Primo de Rivera y Saenz de Heredia
Ramy organizacyjne nadał
faszyzmowi inny współpracownik wymienionych pism, uważany przez wielu za jedynego
„autentycznego” faszystę hiszpańskiego – Ramiro Ledesma Ramos (1905-1936); był on uczniem wybitnego filozofa J. Ortegi y Gasseta, podobnie jak mistrz, uformowanym przez idealistyczną filozofię niemiecką; 1930 przebywał 4 miesiące na uniwersytecie w Heidelbergu i zapoznał się tam z Mein Kampf, który później tłumaczył na hiszpański; II 1931 zredagował, wraz Juanem Aparicio (1906-1996), Manifest polityczny podboju państwa (
Manifesto politico de la conquista del Estado), głoszący organizację życia na
symbol Hiszpańskiej Falangi Tradycjonalistycznej (
Falange Española Tradicionalista y de las JONS)
zasadach
syndykalizmu i zapowiadający wywłaszczenie wielkich właścicieli ziemskich oraz przekazanie ziemi syndykatom chłopskim; 14 III 1931 założył tygodnik
„La Conquista del Estado”; ideą przewodnią Ledesmy było połączenie robotniczego
anarchosyndykalizmu z
nacjonalizmem, co miało dać syntezę w postaci
nacionalsindicalismo, ten zaś byłby zdolny zarówno do pokonania
marksizmu, jak przezwyciężenia
tradycjonalizmu; ulubiony slogan Ledesmy brzmiał:
„Precz ze starym, niech żyje nowe!” (
Abajo lo viejo y arriba lo nuevo), głosił też hasła:
„Niech żyje sowiecka Rosja! Niech żyje Germania Hitlera! Niech żyje Hiszpania, którą stworzymy!”;
faszyzm włoski uważał za zbyt umiarkowany, a jego idolem był Hitler, na którym wzorował nawet swoją fryzurę; 10 X 1931 ogłosił powstanie J u n t Ofensywy
Narodowo–
Syndyalistycznej (
JONS; Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista), których czarno-czerwony sztandar nawiązywał do
tradycji anarchistycznej; JONS powstały przez połączenie z działającą od VI 1931 w Valladolid, niewielką grupą Juntas Castellanas de Actuación Hispanica, skupioną wokół tygodnika
„Libertad”, którą kierował Onésimo Redondo Ortega (1905-1936); pomiędzy obu środowiskami i ideologami zachodziły jednak fundamentalne różnice: Ledesma był ultraradykałem,
republikaninem i z niechęcią odnosił się do religii i
tradycji katolickiej Hiszpanii, natomiast Redondo, pomimo
faszystowskiej retoryki, był w gruncie rzeczy konserwatystą oraz katolikiem i
monarchistą, dla którego – podobnie jak dla Giméneza –
„faszyzm” był tylko nową nazwą i formą
„krucjaty”; obaj liderzy nie byli więc w stanie uzgodnić wspólnego programu, toteż 1933 działalność liczących kilkaset osób (głównie studentów) Juntas praktycznie zamarła, i nie pozostało im nic innego, jak przyłączyć się (13 II 1934) do założonej 29 X 1933 przez José Antonia Primo de Rivera y Saenz de Heredia (1903-1936) Falangi Hiszpańskiej (
Falange Española); ta ostatnia jednak, pomimo charakterystycznego dla ruchów
narodowo-radykalnych łączenia wątków
lewicowych z
prawicowymi,
rewolucyjnych z
tradycjonalistycznymi, a nawet żarliwego katolicyzmu z odcieniem pewnego antyklerykalizmu, była na tyle oryginalnym i wysublimowanym duchowo wytworem
„hiszpanizmu” (
hispanidad), że nie może być uważana za ruch
par excellence faszystowski, a co najwyżej za pokrewny mu w pewnych punktach i w
„stylu”; charyzmatyczny idealista José Antonio wielokrotnie zresztą dystansował się do
faszyzmu, a do
hitleryzmu miał stosunek bezwzględnie negatywny; niechętny
„paniczowi” Primowi (który miał tytuł markiza de Estella) Ledesma, który po połączeniu został jednym z
„triumwirów” (obok Prima i Ruiza de Alda z FE) FE-JONS, wystąpił z niej 14 I 1935, wraz z częścią b. JONS i organizacji związkowej
Narodowo-
Syndykalistyczna Centrala Robotnicza (
CONS; Central Obrera Nacional-Sindicalista); wydał 6 numerów tygodnika
„La Patria Libre”, a 11 VII 1936 pierwszy i ostatni numer
„Nuestra Revolución”, w której potępił przygotowania
„sił reakcyjnych” do antyrepublikańskiego powstania; mimo to, aresztowany 1 X 1936, zginął 29 X w samosądzie, dokonanym przez milicjantów w madryckim więzieniu Ventas; wywodzący się z JONS nurt
lewicowo-
faszystowski, reprezentowany przez Manuela Hedillę (1902-1970), został bezwzględnie rozbity przez
F. Franco, po puczu podjętym przez Hedillę 14/15 IV 1937 w Walencji, w proteście przeciwko dokonanemu przez Caudillo połączeniu Falangi z
karlistami i innymi
„reakcjonistami” w jedną Hiszpańską Falangę
Tradycjonalistyczną (
Falange Española Tradicionalista y de las JONS); skazany na śmierć Hedilla ocalił życie jedynie dzięki dyplomatycznemu wstawiennictwu ambasadora niemieckiego; po
„autentycznym” faszyzmie JONS pozostały we frankizmie jedynie hasła autorstwa Giméneza:
„Naprzód Hiszpanio!” (
Arriba España) i
„Hiszpania jedna, wielka i wolna! (
España una, grande y libre!) oraz emblemat
„jarzma i strzał” (
yugo y flechas), zaczerpnięty przez Juana Aparicio z heraldyki kastylijskich los Reyes Católicos.
Portugalia
W Portugalii efemeryczna grupa faszystowska–Partia Narodowych Syndykalistów – miała z kolei rodowód prawicowy; utworzyli ją XII 1932 dysydenci z monarchistycznego i nacjonalistycznego Integralismo Lusitano (Integralizm Luzytański): dr Rolão Preto (1894-1977) i Alberto hr. de Monsaráz (1889-1959); organem PNS był tygodnik „A Revolução”; jej celem było zbudowanie Integralnego Państwa Syndykalistycznego; „narodowi syndykaliści” nosili niebieskie koszule z białą opaską z czerwonym krzyżem św. Andrzeja na ramieniu; 1935 PNS podjęła, wspólnie z anarchosyndykalistami, próbę przewrotu wymierzoną w autorytarny rząd A. de Oliveiry Salazara, lecz została spacyfikowana i rozwiązana, Preto wydalono z kraju, a pozostałych członków wcielono do państwowych organizacji korporacyjnych.
Brazylia
Ruch faszystowski w Brazylii zrodził się, podobnie jak włoski futuryzm i
„katolicki faszyzm” Giméneza, na gruncie awangardy artystycznej; z tamtejszej odmiany modernizmu wyrósł kierunek nazwany
verdamorelismo (od brazylijskich barw narodowych: zielonej i żółtej), który reprezentowali pisarze: Paolo Menotio del Picchia, Cassiano Ricardo i Plinio Salgado (1895-1975), organizujący w São Paulo
„Tygodnie Sztuki Współczesnej”, pomyślane jako promocja
„kultury wyłącznie brazylijskiej”; 1930 Salgado odbył podróż po Europie, gdzie zafascynował go włoski
faszyzm; po powrocie założył Stowarzyszenie Studiów Politycznych (
Sociedade de Estudos Politicos), na bazie którego, i wraz z Ligą Pracy (
Cearense do Trabalho), utworzył X 1932 Brazylijską Akcję Integralistyczną (
AIB; Acção Integralista Brasileira); głównym ideologiem AIB, prócz samego Salgado (
O que é Integralismo, 1933; A Doutrina do Sigma, 1936), był młody (ur. 1910) filozof – fenomenolog, Miguel Reale (
O Estado Moderno, I-II, 1934-35); główne hasło AIB brzmiało:
„Bóg, Naród, Rodzina!”, program zaś był połączeniem wątków religijnych i
narodowych z
radykalizmem społecznym: położono w nim nacisk na
„uginanie się Brazylii pod jarzmem obcego kapitalizmu”
symbol Brazylijskiej Akcji Integralistycznej (
AIB; Acção Integralista Brasileira i sprowadzeniem jej do roli kolonii; pozytywnie zaś,
„Stara Republika” z 1889 – pozytywistyczna (dosłownie: Brazylia była jedynym krajem na świecie, który przyjął pozytywizm A. Comte`a za swoją oficjalną doktrynę państwową, co znalazło też wyraz w haśle widniejącym na fladze państwowej –
Ordem e Progresso /Ład i Postęp/), liberalna i masońska – miała być zastąpiona przez państwo zbudowane na przedstawicielstwie klas społecznych, nie zaś partii politycznych;
„prawdziwą niepodległość” (
verdadeira independiencia) od
„amerykańsko-żydowskiej” finansjery miała zapewnić nacjonalizacja banków, środków komunikacji, kopalń i źródeł energii hydroelektrycznej; z początku AIB była
elitarnym ruchem intelektualistów, ale szybko zdobyła szerszą bazę społeczną (choć wyłącznie miejską); w szczytowym momencie rozwoju (1937) liczyła 250 000 członków i zbudowała strukturę dublującą struktury
państwa, od sądów i policji po komórki artystyczne; wyróżniającą cechą – zorganizowanych według zasady
„wodzowskiej” i
hierarchicznej (Izba Czterdziestu)
„zielonych koszul” – był rozbudowany rytuał, nawiązujący po części do katolicyzmu, a po części do obrzędów Indian Tupi; symbolem ruchu był znak Sigmy, noszony na opasce na ramieniu zielonej koszuli;
„integraliści” pozdrawiali się indiańskim okrzykiem Anaue!, charakter rytualny miały też dialogi pomiędzy dowódcą każdego szczebla ruchu a drużyną, których elementem była wspólna modlitwa za Brazylię –
„przyszłe mocarstwo wśród mocarstw, które zbudujemy mocą naszego ducha, siłą naszych serc i odwagą naszych ramion”; symbolika integralistyczna obejmowała także śluby i pogrzeby członków ruchu – nawet panna młoda musiała mieć na sukni znak Sigmy; najważniejszą ceremonią integralistycznej
„liturgii” były coroczne obchody pierwszego marszu AIB, kończone powitaniem wschodu słońca,
„które oświeciło cztery wieki brazylijskiej historii”; do 1937 AIB współpracowała z
autorytarnym prezydentem –
dyktatorem, twórcą
„Nowej Republiki” (której konstytucja wzorowana była na polskiej Konstytucji Kwietniowej) – Getúlio D. Vargasem, kiedy jednak ten, rozwiązując wszystkie partie, rozwiązał także AIB,
„integraliści” podjęli 10/11 V 1938 (wyjątkowo nieudolną, stłumioną siłą jednego pistoletu samego prezydenta i 12 żołnierzy przybyłych piechotą na odsiecz) próbę puczu, zresztą bez wiedzy samego
„wodza”; AIB została zdelegalizowana, Salgado
„nakłoniony” do emigracji, wyjechał do Portugalii, a Reale powrócił do nauki akademickiej.
Argentyna
płk. Juan Domingo Peron(1895-1974):
Dyktator Argentyny
„Podboju państwa” dokonał natomiast 4 VI 1943 w Argentynie twórca populistycznej odmiany faszyzmu, nazwanej „justycjalizmem ”, albo od jego nazwiska „peronizmem” – płk. Juan Domingo Peron(1895-1974); entuzjazm mas pomagała mu rozbudzać, znaleziona w domu publicznym, charyzmatyczna małżonka Evita; zrazu Peron pełnił jedynie funkcję wiceprezydenta i ministra wojny oraz pracy i bezpieczeństwa socjalnego, przeprowadzając demagogiczne reformy, które zyskały mu miano „wodza ludzi bez koszul”, ale zrujnowały gospodarkę: skrócenie czasu pracy, rozbudowanie świadczeń socjalnych, wypłacanie „13 pensji”; już jako prezydent od 1945 przeprowadził nacjonalizację wielkich przedsiębiorstw i banków; ustrój „justycjalistyczny” miał się znajdować „w połowie drogi” między kapitalizmem a komunizmem; wszystkie ważniejsze decyzje rządu były konsultowane ze związkami zawodowymi, które zdominowały państwo, łącznie z Partią Peronistyczną; politykę reżimu cechował także silny antykatolicyzm: zniesione zostały niektóre święta kościelne, a wprowadzone rozwody; po wydaleniu nuncjusza papieskiego Peron został obłożony ekskomuniką; peronizm został obalony w drodze powstania wojskowego 8 IX 1955, lecz jeszcze 1973-76 nastąpiła jego recydywa, drogą demokratycznych wyborów prezydenckich; „drugi peronizm”, obejmujący ponowną prezydenturę Perona, a po jego śmierci – jego następnej żony „Izabelity”, cechował jeszcze większy radykalizm socjalny; kres położył mu dopiero kolejny przewrót wojskowy.
Bibliografia
- F. Bravo Martínez, José Antonio: el hombre, el jefe, el camarada, Madrid 1939
- F. Bravo Martínez, Historia de Falange Española de la JONS, Madrid 1943
- F. Ximénez de Sandoval, José Antonio (Biografia), Madrid 1949
- S.G. Payne, Falange. A History of Spanish Fascism, Stanford 1961
- B. Nellessen, Die verbotene Revolution. Aufstieg und Niedergang der Falange, Hamburg 1963
- B. Nellessen, José Antonio Primo de Rivera. Der Trubadour des spanischen Falange, Stuttgart 1965
- E. Alvarez Puga, Historia de la Falange, Barcelona 1969; T. Borrás, Ramiro Ledesma Ramos, Madrid 1971
- S.G. Payne, Spanish Fascism in Comparative Perspective, „Iberian Studies” 1 (1973)
- J.J. Campos, El fascismo en la crisis de la segunda República, Madrid 1979
- (zb.), O Fascismo em Portugal, Lisboa 1982
- P. Machcewicz, Falanga. Program społeczny przed wybuchem wojny domowej i jego recepcja w Hiszpanii frankistowskiej, „Dzieje *Najnowsze” 1-2 (1990)
- B. Koszel, Faszyzm w Hiszpanii (1931-1937), „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 14 (1991)
- B. Gola, Hiszpański faszyzm przed wybuchem wojny domowej 1936, „Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej we Wrocławiu”, Nauki Społeczne VII, 227 (1992)
- K. Olszewski, Początki faszyzmu w Hiszpanii, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 16 (1993)
- A. Costa Pinto, Salazar`s Dictatorship and European Fascism. Problems of Interpretation, New York 1995
- M. Radzewicz, Akcja Integralistyczna, „Szczerbiec” 1 (1996); M. Radzikowski, W kręgu justycjalizmu, „Szczerbiec” 2-3 (1996)
- B. Kozieł, Apostoł narodowego syndykalizmu, „Szczerbiec” 10-12 (1996)
