Historia faszyzmu w Europie południowej i środkowo-wschodniej
From Metapedia
Spis treści |
[edytuj] Bułgaria
Za pierwszą protofaszystowską organizację w Europie Południowej uchodzi założone 1922 Porozumienie Narodowe (NS; Naroden Sgowor) w Bułgarii , na którego czele stał ekonomista Aleksandyr Cankow (1879-1959); podobnie jak Mussolini, Cankow wywodził się z ruchu socjalistycznego, co znalazło odbicie w radykalnym programie społecznym NS; głosiło ono utworzenie z wywłaszczonych (za odszkodowaniem) majątków ziemiańskich, gospodarstw dla bezrolnych i małorolnych chłopów, wprowadzenie udziału robotników w dochodach przedsiębiorstw i stworzenie rad robotniczych w fabrykach, obciążenie wyższymi podatkami „klas posiadających”; 8/9 VI 1923 NS, przy współpracy Ligi Wojskowej, dokonało przewrotu obalając rząd ludowca A. Stambolijskiego; Cankow został premierem i powołał prorządową partię Porozumienie Demokratyczne (Demokraticzeskij Sgowor); IX 1923 stłumił rebelię komunistyczną, lecz ekonomiczna nieudolność jego rządów spowodowała 1929 udzielenie mu przez cara Borysa III dymisji; 1932 zwolennicy Cankowa utworzyli, wzorujący się już na NSDAP, Ludowy Ruch Socjalny, dochodzący podobno do 100 000 członków; inne działające wówczas ugrupowania tego typu: Bułgarska Zadruga Faszystowska i Narodowa (Byłgarski Faszist i Nacionalna Zadruga) Aleksandra Stalijskiego, Robotnicza Bułgarska Partia Narodowo-Socjalistyczna Christo Kunczewa oraz Narodowa Unia Bułgarska gen. Żekowa, nie odgrywały żadnej roli; 18/19 V 1934 dwie inne grupy radykalne: inteligencko-oficerski Krąg Polityczny (Politiczeski Krg) "Zweno” oraz tajny, republikański Związek Wojskowy dokonały przewrotu, powołując rząd płk. Kimmona Georgijewa (1882-1969); rozwiązał on wszystkie partie, zapowiadając dążenie do stworzenia ponadpartyjnego i ponadklasowego państwa narodowego, którym kierowałaby elita intelektualna narodu; w miesiąc po przewrocie rząd „Zwena” nawiązał stosunki dyplomatyczne z ZSSR; zapowiadał też narzucenie monopolu państwowego w kluczowych gałęziach przemysłu; pomimo iż zamachowcy starali się kamuflować zamiar obalenia monarchii, carowi i tym razem udało się ich wymanewrować oraz ustanowić XI 1935 własne rządy autorytarne za pośrednictwem wiernych mu premierów: Georgija Kjoseiwanowa (1935-40) i Bogdana Fiłowa (1940-43); podczas II wojny światowej „Zwenowcy” weszli w porozumienie z komunistami, a sam Georgijew został IX 1944 – X 1946 premierem „rządu” zainstalowanego przez Armię Czerwoną.
[edytuj] Grecja
Żadne z działających od 1927 w Grecji ugrupowań nacjonalistycznych (m.in.: Narodowy Związek Grecji, „Żelazny Pokój”, Antykomunistyczna Organizacja Prawdy, Związek Wojskowy, Narodowe Państwo Panujące) nie może być uznane, mimo pewnych filiacji, za faszystowskie, ponieważ wszystkie one były monarchistyczne, arystokratyczne i chrześcijańskie (prawosławne), głosiły obronę wiary, rodziny i ojczyzny; również dyktatura wojskowa generałów: Georgosa Kondylisa (1935-36) i Joannisa Metaxasa (1936-41), która przywróciła ustrój monarchiczny, była nie faszystowska, lecz autorytarna, tradycjonalistyczna i prawosławna, acz przeprowadziła, wzorem Włoch, pewne reformy społeczne (8-godzinny dzień pracy, wprowadzenie płacy minimalnej i opieki społecznej); nieliczni w Grecji faszyści prowłoscy (Grecka Partia Narodowo-Społeczna Georgosa Mercourisa) oraz narodowi socjaliści Aleksandra Yannetosa zostali VII 1940 wyaresztowani w obliczu zagrożenia inwazją grecko-niemiecką.
[edytuj] Albania
Podobnie w Albanii prawicowa dyktatura Achmeda Zogu, przekształcona w monarchię z chwilą ogłoszenia się 1928 przez Zogu królem Albańczyków, zapobiegła, pomimo silnego uzależnienia od Włoch, rozwojowi faszyzmu.; Albańska Partia Faszystowska powstała dopiero po aneksji kraju przez Włochy 1939.
Ustanowiona 6 I 1929, w drodze królewskiego zamachu stanu, autorytarna dyktatura Aleksandra I w Królestwie Serbów, Chorwatów i Słoweńców, które 3 X 1929 przybrało nazwę Królestwa Jugosławii, również zagrodziła drogę do władzy protofaszystowskim organizacjom, takim jak Organizacja Jugosłowiańskich Nacjonalistów (ORJUNA; Organizacija Jugoslovenskih Nacionalista), które zostały rozwiązane; nie zahamowała jednak rozwoju separatystycznych nacjonalizmów: macedońskiego z Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej (WRMO; Wtreszna Makedonska Rewolucionna Organizacija) Iwana (Wanczo) Michajłowa (1896-1990), oraz chorwackiego, których przedstawiciele wspólnie (choć udział Chorwatów był jedynie pośredni, a za zamachem prawdopodobnie stali Niemcy, zaś głównym celem był francuski minister L. Barthou) dokonali 9 X 1934 w Marsylii udanego zamachu na Aleksandra I; na emigracji utworzona została, zakonspirowana Powstańcza Chorwacka Organizacja Rewolucyjna (UHRO; Ustasza Hrvatska Revolucionarna Organizacija), zwana potocznie Ustasza (Powstaniec), na której czele stał wódz (poglavnik) Ante Pavelić (1889-1959); w walce z państwem jugosłowiańskim o niepodległość katolicko-łacińskiej Chorwacji „ustasze” szukali już przed wojną oparcia we Włoszech i w Niemczech, a po agresji państw osi, 10 IV 1941 utworzyli, usiłujące lawirować pomiędzy III Rzeszą a Włochami, Niezawisłe Państwo Chorwackie (Nezavisna Drżava Hrvatska); kolaborację z Niemcami uprawiali jednak również, łudząc się zachowaniem integralności Jugosławii, liczni członkowie działającego 1935-40 pod przywództwem Dmitrje Ljoticia, a zakazanego przez rząd D. Cvetkovicia – V. Mačka, serbsko-słoweńskiego Zboru (Konwencja).
[edytuj] Rumunia
W Rumunii imitującą włoski faszyzm organizacją był w latach 20. Rumuński Związek Narodowy (Fascia Nationala Romana); natomiast założony 24 VI 1927 przez Capitanula Corneliu Z.Codreanu (1899-1938), Legion Archanioła Michała (Legiunea Arhangheluliu Mihail), który od 20 VI 1930
[edytuj] Węgry
W Królestwie Węgier niewzruszoną aż po 1944 zaporą dla faszyzmu. była konserwatywna regencja admirała Miklósa Horthy Nagybana; niektórzy historycy (G. Ránki) za faszystowskie uważają działające w latach 30. organizacje: Węgierski Związek Obronny (MOVE; Magyar Orszàgos Véderö), Ruch Budzących się Węgier (EME), czy Podwójny Krzyż (Kettöskereszt), którymi kierowali odpowiednio: Zoltán Bösörmény, Zoltán Mesko i Sándor hr. Festetics; główną organizacją faszystowską, która 1938-39 stała się ruchem masowym, szacowanym na 200 000 do 300 000 członków, była Partia Woli Narodowej (NAP; Nemzeti Akarat Partja), znana bardziej pod potoczną, wziętą od godła ruchu (krzyża ze strzał), nazwą Strzałokrzyżowców (Nyilaskeresztesek); jej założycielem 1935 i liderem był zawodowy oficer – Ferenc Szálasi (1897-1946); w wyborach parlamentarnych V 1939 „strzałokrzyżowcy” uzyskali 31 mandatów; do 1944 ruch Szálasiego był niezależny od zagranicy, a nawet traktowany wrogo przez nazistowskie Niemcy, które sterowały agenturalną Węgierską Zjednoczoną Partią Socjalistyczno-Narodową; sytuacja uległa zmianie, kiedy regent Horthy poprosił aliantów o zawieszenie broni, co spowodowało 15 X 1944 zajęcie Węgier przez armię niemiecką; Szálasi został wówczas premierem kolaboracyjnego rządu „strzałokrzyżowców”.
[edytuj] Czechosłowacja
W demoliberalnej, zmasonizowanej i będącej faktyczną „demokraturą” 4 skoalicjowanych partii parlamentarnych, Republice Czechosłowackiej powstała III 1926, Narodowa Gmina Faszystowska (NOF; Narodni Obec Fasistická); miała ona jednak charakter umiarkowany, antykomunistyczny, prosłowiański i antyniemiecki, z pewnym odcieniem monarchistycznym; 1927 wstąpił do NOF, i od razu został wybrany „wodzem” (vitûz), zwolniony ze służby wojskowej, bohater walk czeskich legionistów u boku admirała Kołczaka przeciwko bolszewikom i b. szef Sztabu Głównego – gen. Radola Gajda (1892-1948); podejrzany o przygotowywanie zamachu stanu, został 1932 usunięty z armii i skazany na 2 miesiące więzienia; 1934 faszyści połączyli się z narodowymi demokratami w Zjednoczenie Narodowe (Národni Sjednočeni), które w wyborach 1935 uzyskało 170 000 głosów (2%); w Protektoracie Czech i Moraw NOF połączyła się 1939 z Akcją Odrodzenia Narodowego i Czeskim Obozem Narodowym, w liczącą 13 000 członków organizację "Vlajka”, która nie została jednak dopuszczona przez Niemców do rządu Protektoratu; w działalności tej żadnego udziału nie brał Gajda, który wycofał się do życia prywatnego, a potajemnie wspierał ruch oporu; mimo to, 12 V 1945 został aresztowany i skazany na 2 lata więzienia za „propagowanie faszyzmu”; imitująca nazizm, pod hasłem „krew – język – ziemia”, partia „zielonych swastyk”, czyli Narodowo–Socjalistyczna Czeska Partia Robotniczo–Chłopska M. Mlčocha, została rozwiązana, a jej członkowie wcieleni do Deutscher Arbeitsfront i Organizacji Todta; prawdziwie masowa (już V 1939 należało do niej 98,4 % dorosłych Czechów!) Solidarność Narodowa (Národni Sourucenstvi), której przewodzili Adolf Hrubý, Josef Nebeský i minister szkolnictwa Protektoratu, płk. Emanuel Moravec, była nie tyle faszystowska, co pospolicie oportunistyczna i kolaboracyjna; nie ma natomiast żadnych podstaw do określania mianem „faszystowskiej”, katolicko-społecznej i konserwatywnej Słowackiej Partii Ludowej, zwanej potocznie od nazwiska przywódcy – ks. Andreja Hlinki – „hlinkowcami”, albo „ludakami”, której następny przywódca – ks. Josef Tiso był od 1939 prezydentem, uzależnionej od III Rzeszy, Słowacji.
[edytuj] Ukraina
Ideologicznie i praktycznie pokrewna nazizmowi, przez doprowadzenie nacjonalizmu do przesiąkniętego szowinizmem i nienawiścią do innych narodów, zwłaszcza „lackiego”, nacjonalitaryzmu, była terrorystyczna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), której założycielem i „wodzem” (prowidnyk) był Jewhen Konowałeć (1891-1938), a głównym ideologiem (Nacionalizm, Lwów 1926) Dmytro Doncow (1883-1973); po śmierci Konowalca przywódca najskrajniejszego odłamu OUN – Stepan Bandera (1909-1959) nie uznał nowego prowidnyka, Andrija Melnyka, i 10 II 1940 nastąpił rozłam na OUN-m (melnykowcy) oraz OUN-b (banderowcy); utworzona 1942 z inicjatywy OUN-b Ukraińska Powstańcza Armia (UPA) dokonała największych, po hitlerowskich, rzezi, głównie na Polakach i Żydach.
[edytuj] Żydzi
Faszystowski mainstream nie ominął również Żydów : z syjonistycznego pnia wyrosła w okresie międzywojennym, działająca w Polsce i w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, jak również w Palestynie, rozłamowa Nowa Organizacja Syjonistyczna, zwana potocznie Syjonistami–Rewizjonistami, na której czele stał Włodzimierz Zeev Żabotyński (1880-1940); umundurowani w koszule koloru piaskowego członkowie jej oddziałów szturmowych Bejtar, witali swego wodza „rzymskim pozdrowieniem”, tzn. salutując mu wyciągniętą przed siebie ręką; „syjoniści-rewizjoniści” mieli doskonałe stosunki z faszystami włoskimi, a nawet, pomimo antysemityzmu hitlerowców, z nazistami, i byli przez nich szkoleni w niemieckich obozach treningowych; przychylny stosunek do nich także polskich narodowców (nie wyłączając ONR i „Falangi”), jak również polskich czynników oficjalnych, tłumaczył się programem Żabotyńskiego, który dążył energicznie do wyprowadzenia Żydów z Europy do Palestyny i utworzenia tam państwa żydowskiego, co zbiegało się z interesami narodów środkowoeuropejskich, a przede wszystkim polskiego, mających ogromną nadwyżkę mniejszości żydowskiej; kontynuacją tego ruchu, już w Palestynie były organizacje Irgun Cwai Leumi i Hagana, które podjęły w latach 40. akcje terrorystyczne przeciwko Brytyjczykom i Arabom; przywódcą Irgunu był późniejszy (1977-83) premier Izraela i laureat (1978) pokojowej Nagrody Nobla – Menachem Begin (1913-1992).
[edytuj] Reszta świata
Dla pełności obrazu należy nadmienić, że prócz bizantyjskiej i żydowskiej, prąd faszystowski przeniknął także do innych, niełacińskich cywilizacyj: arabskiej, turańskiej (faszystowskie grupy pośród emigracji rosyjskiej), japońskiej i chińskiej: np. przywódca Kuomintangu – Czang Kaj Szek napomykał 1932 o „chińskim faszyzmie”, jako o największej potrzebie współczesnych Chin.
[edytuj] Bibliografia
- W, Martyneć, Ukrajinśke pidpilia wid UWO do OUN. Spohady i materiały do peredistoriji ta istoriji ukrajinśkoho orhanozowanoho nacionalizmu, Winnipeg 1949
- J.A. Armstrong, Ukrainian Nationalism 1939-1945, New York 1955
- P. Mirczuk, Narys istoriji OUN, München 1968
- M. Lackó, Arrow-Cross Men. National-Socialists 1935-1944, Budapeszt 1969
- N.M. Nagy-Talavera, The Green Shirts and the Others, Stanford 1970
- H. Sima, Histoire du mouvement légionnaire, Rio de Janeiro 1972
- L. Hory, M. Broszat, Der kroatische Ustascha-Staat, Stuttgart 1976
- F. Jelić Butić, Ustaše i Nezavisna Drżava Hrvatska 1941-1945, Zagreb 1977
- B. Krizman, Ante Pavelić i Ustaše, Zagreb 1978
- L. Brenner, Zionism in the Age of Dictators, London & Canberra 1983
- A. Heinen, Die Legion Erzengel Michael in Rumänien, München 1986
- R. Ioanid, The Sword of the Archangel, New York 1990
- A. Klimek, P. Hofman, Vitûz, kterê prohrál. General Radola Gajda, Praha-Litomyšl 1995
- T. Dubicki, K. Dach, Żelazny Legion Michała Archanioła. Z dziejów ruchu faszystowskiego w Rumunii, Warszawa 1996
- B. Kozieł, Rycerz Archanioła Michała – Corneliu Zelea Codreanu, „Szczerbiec” 10-11 (1995), 1-3 (1996)
- W. Poliszczuk, Ideologia nacjonalizmu ukraińskiego, Toronto 1996
- M. Aleksandrowicz, Gen. Rudolf Gajda. „Aksamitny” faszysta, „Myśl Polska” 7 XI 1999
