From Metapedia

Hierarchia (gr. hierarchía, łac. ordo – „święte rządy”, od hierós – święty, nadprzyrodzony i árchein – kierować, zaczynać) – uporządkowany i ustopniowany układ bytów, zjawisk, struktur, funkcji i pojęć, rozpoznawany w różnych aspektach rzeczywistości przez metafizykę, teologię, prawo kanoniczne, socjologię i myśl polityczną, psychologię, metodologię nauk, językoznawstwo i inne dyscypliny w zależności od ich przedmiotu i zakresu kompetencji.

Słowo h. wprowadził neoplatonik chrześcijański Pseudo-Dionizy Areopagita w dziełach: O hierarchii niebiańskiej (Perí tes ouranías hierarchías) i O hierarchii kościelnej (Perí tes ekklesiastikés hierarchías) dla oznaczenia ustopniowanej drogi prowadzącej od Boga do stworzenia i z powrotem; h. jest świętym źródłem zróżnicowań bytów i zasadą pierwotnie organizującą te zróżnicowania, ujawniającą moc stwórczą Boga oraz doskonałość stworzenia, a także porządkiem w świecie duchów (h. anielska) i w społeczności wiernych (h. kościelna).

Spis treści 1 W metafizyce 2 W Kościele 3 W społeczeństwie 4 Bibliografia

[edytuj] W metafizyce

Hierarchia oznacza porządek rzeczy wynikający z ich naturalnego zróżnicowania, układ podporządkowań bytów oparty na ich zależności przyczynowo-skutkowej; w etyce przybiera postać h. dóbr, a w aksjologii – h. wartości; w zależności od odnajdywanych podstaw hierarchizowania rzeczy filozofowie wyróżniali następujące typy h. bytów:

• zjawiskową – pośród agregatów jednej lub kilku pracząstek kosmosu (jońscy filozofowie przyrody)
• przeciwieństw pomiędzy światem bytów widzialnych i niewidzialnych oraz wewnątrz nich (Parmenides, Platon)
• substancji – wg formy organizującej świat bytów ożywionych i nieożywionych oraz tych, które powstały z natury i tych, które są dziełem sztuki (Arystoteles)
• hipostaz bytów gradualistycznie emanujących z Jedni (Plotyn)
• form istotowych w trojakim stanie bytowania istot ogólnych oraz wg klucza aktu i możności (Awicenna, Jan Duns Szkot)
• istniejących bytów determinowanych zarówno co do istoty, jak i treści bytu, przez akt istnienia realizujący bytowość konkretów w sposób analogiczny i zróżnicowany (św. Tomasz z Akwinu)
• orzeczników dotyczących pojęć tworzonych przez intelekt (W. Ockham) lub kategorii a priori (I. Kant)
• procesu istoczenia się ducha absolutnego w dialektyce stawania się (G.W.F. Hegel)

[edytuj] W Kościele

Hierarchia to grupa duchowieństwa (episkopat) wewnętrznie zróżnicowana ze względu na pełnione urzędy i funkcje; ma ona pochodzenie nadprzyrodzone, będąc darem pochodzącym „z góry”, tj. od Chrystusa jako hiera arché – świętego początku; urzeczywistnia się z prawa Bożego przez strukturę święceń (ordo, sakrament) i dystrybucję władzy (iurisdictio); jej widzialnym zwieńczeniem jest prymat biskupa Rzymu (papieża) jako Zastępcy (wikariusza) Chrystusa i następcy św. Piotra (Księcia Apostołów).

[edytuj] W społeczeństwie

Hierarchia oznacza ustrój, w którym rozkład władzy, autorytetu i przywileju jest nierównomierny i zarazem usystematyzowany tak, że społeczeństwo zostaje ułożone na wielu „szczeblach”, władza, autorytet i przywilej są ze sobą powiązane, a przywileje są nierozerwalnie złączone z odpowiedzialnością; h. jest zasadą prawa naturalnego, a człowiek, który rządzi się nią, „pozostaje wierny powołaniu do szlachetności i żywi pogardę dla ograniczonych horyzontów, dla życia zamykającego się w kręgu niskich namiętności” (P. Kłoczowski, Ciało polityczne, „Res Publica” 1989, nr 2, 2).

W średniowieczu, porządek bytowy w świecie stworzonym i kierowanym przez Boga oraz porządek zbawienia dokonującego się w Kościele, myśl chrześcijańska, metodą analogii bytowej, rozpoznawała jako kompatybilny z porządkiem społeczno-politycznym chrześcijańskiej monarchii stanowej z 3 stanami (duchowieństwem, rycerstwem i mieszczaństwem) wypełniającymi 3 podstawowe funkcje życiowe: kultową, obronną i produkcyjną (oratores, bellatores, laboratores); hierarchicznemu uporządkowaniu świata społecznego odpowiada porządek w duszy, polegający na tym, że władze niższe podlegają wyższym, te zaś – najwyższej prawdzie, którą jest Bóg; zasadą podporządkowania w obu wypadkach jest solidarne dążenie wszystkich (stanów – władz duszy) do pokoju i dobra wspólnego: „Jeżeli w wojsku panuje porządek, giermek poddany jest rycerzowi, rycerz grafowi, a graf księciu. Wszyscy pragną pokoju, toteż każdy spieszy drugiemu z pomocą. Podobnie każda władza powinna być poddana drugiej i pomagać jej w walce, po to by w duszy zapanował błogi pokój i spoczynek” (Mistrz Eckhart, Kazanie 31, w: Kazania, Poznań 1986, 233/4); taki porządek jest realizacją ładu Bożego na ziemi i uporządkowaniem różnych płaszczyzn życia (państwowej, urzędniczej, wojskowej etc.); istnienie struktury hierarchicznej myśl tradycyjna uważała za warunek niezbędny dla legitymizmu władzy, tj. postrzegania jej jako legitymowalnej, a nie arbitralnej i tyrańskiej oraz raczej w kategoriach autorytetu pochodzącego „z góry” (od Boga jako jedynego autorytetu absolutnego oraz źródła i dawcy wszelkiego autorytetu ziemskiego) aniżeli samej „nagiej” władzy identyfikowanej z siłą; taki sens h. („porządku Kolejności” w społeczeństwie umiejscowionym w „wielkim łańcuchu bytów” wszechświata), jak również katastrofalne skutki „kryzysu Kolejności” (crisis of Degree), z wielką mocą wyraził jeden z ostatnich spadkobierców średniowiecza w kulturze europejskiej, William Shakespeare:

„Nawet niebiosa, planety i ziemia Uznają stopień, pierwszeństwo i miejsce, Niezmienność, drogę, proporcję, kształt, porę, Urząd i zwyczaj w całym swym porządku. (...) Lecz gdy planety zmieszane złowrogo Wpadają w nieład, jakie plagi, jakie Starcia złowróżbne, jaka wściekłość morza, Trzęsienia ziemi i wichrów szaleństwo, Lęk, zmiany, groza – gniotą, rozszarpują, Wstrząsają, aby wyrwać z korzeniami Jedność i pokój zaślubione w państwach! O jeśli zachwiać rzeczy kolejnością, Ową drabiną najwyższych zamysłów, Choroba stoczy osiągnięcia! Jakże Społeczność, stopnie w szkole, bractwa w miastach, Handel spokojny do odległych brzegów; Jak pierworództwo i prawo starszeństwa, Korony, berła i wieńce zwycięstwa Mogłyby miejsce uzyskać właściwe, Gdyby nie owe stopnie kolejności? Zniszczcie kolejność, zwolnijcie tę strunę I posłuchajcie, jaki rozdźwięk wzrośnie! Rzecz każda zaraz na inne uderzy: Wzburzone wody urosną nad brzegi I w papkę zmienią cały ten glob twardy. Słabość zostanie niewolnicą siły I syn nikczemny zamorduje ojca. Siła ma dobra być, inaczej dobro I zło, wśród których wiekuistej kłótni Tkwi sprawiedliwość, utracą swe imię – A z nimi zniknie także sprawiedliwość. Wówczas rzecz każda przemieni się w siłę, Siła w pragnienie, a pragnienie w żądzę; A żądza, wilk ten wszechogarniający, Wsparty podwójnie siłą i pragnieniem, Musi zagarnąć wszystko jako zdobycz I wreszcie pożre sama siebie”. (Troilus i Cressida, I, 3, przeł. M. Słomczyński)

Świadomość nieodzowności h. słabła wraz z postępami sekularyzacji w czasach nowożytnych, a zasadniczy cios zadały jej atomistyczne, indywidualistyczne i egalitarystyczne ideologie liberalizmu, demokracji i socjalizmu; współcześnie w jej obronie występują tylko niektóre (odrzucające kompromisy z cywilizacją demoliberalną) nurty konserwatyzmu i katolickiej nauki społecznej; przykładowo, papież Pius XI zaznaczał, że „...grubo mylą się ci, co plotą, jakoby w społeczeństwie wszyscy mieli równe prawa i że nie ma tam żadnego prawowitego stanowiska podrzędnego i nadrzędnego” (Divini Redemptoris, Warszawa 2002, 21), a jeden z niewielu mędrców naszych czasów N. Gómez Dávila przypominał, że „Dyscyplina, ład i hierarchia to wartości estetyczne. (...) W hierarchicznym społeczeństwie ćwiczy się siłę wyobraźni i nie nadyma nadmiernie jednostki, jak dzieje się to w społeczeństwie demokratycznym” (Na straconym posterunku, Bielsko-Biała 2004, 63, 64).

[edytuj] Bibliografia

• M. Sieniatycki, Początki hierarchii kościelnej. Studium historyczno-dogmatyczne, Lwów 1912
• E. Ruffini, La gerarchia della Chiesa negli Atti degli Apostoli e nelle Lettere di San Paolo, Roma 1921
• G. Weippert, Das Prinzip der Hierarchie, Hamburg 1932
• A. Amorth, La nozione di gerarchia, Milano 1936
• L.M. De Bernardis, Le due potestà e le due gerarchie della Chiesa, Roma 1943, Genova 1946²
• T.L. Campbell, Dionysius the Pseudo-Areopagite, the Ecclesiastical Hierarchie, Warszawa 1955, 1981²
• L. Dumont, Homo hierarchicus. Le système des castes et ses implications, Paris 1966, 1979²
• T. Münz, Die soziale Hierarchie komplexer Gesellschaften. Merkmale, Ursachen, Funktionen und Formen der sozialen Schichtung, Erlangen 1967
• J. Evola, Gerarchia e democrazia, Padova 1977
• A.O. Lovejoy, Wielki łańcuch bytu [1936], Warszawa 1999
• A. Maryniarczyk, Hierarchia bytów, w: Powszechna Encyklopedia Filozofii, t. 4, Lublin 2003

Autor
Jacek Bartyzel