Federalizm

From Metapedia

Federalizm (od federacja, z łac. foederatio – sprzymierzenie) to doktryna ustrojowa oparta na założeniu, że państwo powinno składać się z autonomicznych członów terytorialnych.

F. był jedną z najbardziej archaicznych form ustrojowych, choć dziś zapomnianych z powodu rozpowszechnienia się nowożytnych teoretycznych modeli powstania państwa (umowa społeczna i podbój). Wiele wskazuje jednak, że była to najpierwotniejsza forma instytucji państwowych. Stary Testament daje liczne przykłady ustroju federalnego pośród autochtonicznych plemion zamieszkujących ziemię Kanaan, Filistynów, a także Żydów (federacja dwunastu plemion Izraela); greckie polis to klasyczny przykład luźnego modelu federacyjnego; podobnie wyglądała geografia polityczna Półwyspu Apenińskiego sprzed podboju rzymskiego (szczególnie miasta etruskie) i starożytnej Galii opisanej przez Juliusza Cezara.

Formą f. było państwo średniowieczne, stanowiące rodzaj związku wolnych miast i lenn senioralnych połączonych luźno z monarchą i nie mających formalnie prawa opuścić związku (gdyby prawo takie istniało, to mielibyśmy do czynienia z konfederacją). Pamiętać jednak należy, że ani w starożytności, ani w średniowieczu nie znano terminu federacja i średniowieczna Europa posługiwała się mianem „konfederacji” (np. szwajcarska lub konfederacje staropolskie), co miało jednak inne znaczenie niż określenia „federacja” i „konfederacja” w czasach współczesnych.

Formy federalne zanikły wraz z pojawieniem się absolutyzmu i monarchii narodowej (Francja, Hiszpania, Prusy, Austria) lub przekształciły się w bardzo luźny związek państw, de facto stanowiąc konglomerat miniaturowych państewek absolutystycznych (Rzesza Niemiecka, Italia). Jedynie Rzeczypospolita Obojga Narodów zachowała aż do konstytucji 3 maja formę federalną (1791), co było wynikiem braku monarszego absolutyzmu.

Renesans federalizmu przypadł na przełom XVIII i XIX wieku, stanowiąc połączenie dwóch prądów. Z jednej strony chodzi o upowszechnienie się doktryny umowy społecznej jako źródła władzy; z drugiej strony o brak wykształconej jeszcze świadomości narodowej terytoriów wybijających się na niepodległość. Klasycznym przykładem f. epoki stały się Stany Zjednoczone, które po wybiciu się na niepodległość (1776) uchwaliły sobie konstytucję o charakterze federalnym (1787). Zwolennicy f., wbrew woli prowincji, doprowadzili do uchwalenia konstytucji, która 13 wolnych i niepodległych stanów połączyła w jedno federalne państwo o silnej autonomii poszczególnych stanów. F. był tedy skutkiem braku poczucia wspólnej świadomości narodowej połączonej z oświeceniowym przekonaniem, że lud tworzy suwerenne państwa (stany). Pamiętać należy, że 13 założycielskich stanów uważało się za suwerenne państwa (ang. state oznacza zarówno „stan” jak i „państwo”), które mają prawo w każdej chwili wystąpić z unii (traktowały ją jako luźną konfederację); to przekonanie, żywe w stanach południowych, doprowadziło do wybuchu wojny secesyjnej (1861-65), którą możemy traktować jako zwycięstwo koncepcji Stanów Zjednoczonych jako państwa narodowego nad modelem luźnej konfederacji z prawem stanów do jej opuszczenia. Od tego momentu mamy tu do czynienia z państwem jednoznacznie federalnym.

F. stał się zjawiskiem popularnym w innych regionach wybijających się na niepodległość, które były poddane filozofii oświecenia (a przynajmniej ich elity polityczne) i miały na tyle wielki obszar, że nie wykształciła się świadomość przynależności do jednej wspólnoty narodowej. Dotyczy to szczególnie byłych kolonii angielskich, hiszpańskich i portugalskich, które wybiły się na niepodległość w XIX i XX wieku (Argentyna, Brazylia, Australia, Kanada, Komory, Indie, Meksyk, Nigeria, Wenezuela); czasami f. utrzymał się mimo fali nacjonalizmu i intensywnego poczucia tożsamości narodowej, które jednak nie przełamało silnych regionalnych partykularyzmów, umocnionych przez stulecia politycznej samodzielności (Niemcy)

Największy cios federalizmowi zadało połączenie koncepcji umowy społecznej z nowoczesną koncepcją narodu, czyli sytuacja, gdy suwerenny lud przestano utożsamiać z lokalną wspólnotą, przenosząc tę kategorię na liczną grupę narodowościową. Pochodząca z umowy społecznej i wybrana przez lud w głosowaniu władza zaczęła postrzegać się jako emanacja narodu, a wszelkie ruchy zmierzające do decentralizacji – a więc i f. – uznała za wrogie narodowi, rozkładowe dla świeżo założonej struktury. Klasycznym przykładem takiego unitarnego nacjonalizmu był jakobinizm w okresie rewolucji francuskiej (1792-94). W okresie tym f. (głoszony przez żyrondystów) uważano za zbrodnię przeciwko ideologicznej teorii narodu jednego i niepodzielnego, rządzącego się demokratycznie (Republique une et indivisible); w koncepcji jakobińskiej, skoro naród wybrał sobie władze w głosowaniu powszechnym, wszelkie formy samorządności i autonomii regionalnej musiały być uznane za podważenie supremacji politycznej narodu. Identycznie postrzegały tę kwestie inne ruchy nacjonalistyczne epoki (włoski risorgimento, romantyzm polski i niemiecki, nacjonalistyczny heglizm). Jedyne kraje Europy XIX wieku, gdzie zachował się f. to Niemcy mimo zjednoczenia (ze względu na b. silny partykularyzm, szczególnie bawarski) oraz Wielka Brytania, którą ominęła fala nacjonalistycznej gorączki. W Austrii, przekształconej w Austro-Węgry (1867) f. miał inne cele ze względu na wielonarodowościowy charakter państwa, stanowiąc tu połowiczną formę wybicia się poszczególnych narodów na niepodległość.

Po II wojnie światowej f. upowszechnił się przede wszystkim w krajach socjalistycznych (ZSRR, Czechosłowacja, Jugosławia), stanowiąc ideologiczną namiastkę państw narodowych. Wraz z rozpadem komunizmu po 1989 roku rozmaite człony federalne dążyły to stworzenia odrębnych państwa narodowych i większości z nich się to udało (Litwa, Łotwa, Estonia, Białoruś, Ukraina, Mołdawia, Słowacja, Słowenia, Chorwacja). Nieudane próby secesji doprowadziły do kilku wojen (Czeczenia, Kosowo).

W chwili obecnej jedynymi państwami europejskimi, gdzie koncepcja. f. sprawdza się są Niemcy, Austria, Wielka Brytania (choć tu pojawił się ostatnio irredentyzm szkocki), czyli te, gdzie poszczególne człony federacji nie są złożone z odmiennych narodowości, lecz f. stanowi formę zdecentralizowanego podziału administracyjnego.

Autor
Adam Wielomski