Etatyzm

From Metapedia

Etatyzm (z fr. Etat – państwo) to doktryna i praktyka ekonomiczna polegająca na zarządzaniu przez państwo prywatnymi przedsiębiorstwami lub ich przejmowaniu z rąk prywatnych właścicieli, ew. tworzeniu nowych na polecenie rządu i z pieniędzy podatników.

Termin e. upowszechnił się w dobie Wielkiego Kryzysu Gospodarczego (1929-1935), wraz z pojawieniem się doktryny tzw. keynesizmu (od nazwiska amerykańskiego ekonomisty Johna M. Keynesa), na oznaczenie nowatorskiej wtenczas doktryny ekonomicznej, zakładającej szeroki interwencjonizm państwa w gospodarkę. Jednakże zjawiska podobne znane były w nowożytnej Europie od wieku XVII, gdy powstające monarchie absolutne zaczęły prowadzić szeroką (jak na możliwości tamtej epoki) politykę oraz działalność gospodarczą. Etatyzm rozwinął się przede wszystkim w monarchii francuskiej, a następnie w tzw. monarchiach absolutyzmu oświeconego w wieku XVIII (Rosja, Austria, Prusy). Polegał on na zakładaniu przez króla państwowych manufaktur produkujących głównie broń palną oraz towary luksusowe (np. słynna porcelana z Miśni); inną formą e. była polityka tzw. merkantylizmu, polegająca na promowaniu przez państwo (prywatnego) eksportu i utrudnianiu importu za pomocą systemów celnych.

E. jako doktryna ekonomiczna rozpowszechnił się w wyniku reakcji na Wielki Kryzys Gospodarczy, gdy ekonomistom i politykom wydawało się, że mechanizm wolnorynkowy przestał działać. Kraje, które miały gospodarki podporządkowane państwu (ZSRR i faszystowskie Włochy) przechodziły kryzys o wiele słabiej, stąd pojawiła się pokusa wykorzystania państwa do jego przełamania. Zgodnie z radami Johna M. Keynesa, rządy zaczęły szeroki proces inwestycyjny (roboty publiczne, nacjonalizacja firm, dofinansowanie podupadających firm prywatnych) za pieniądze pochodzące z podatków lub z mechanizmów inflacyjnych, nakręcając tym sposobem koniunkturę gospodarczą. System ten upowszechnił się szczególnie po II wojnie światowej, przekształcając klasyczną gospodarkę rynkową w socjaldemokratyczną gospodarkę mieszaną, gdzie współwystępowały ze sobą firmy państwowe i prywatne, a państwo za pomocą podatków, świadczeń socjalnych i ustawodawstwa regulowało popyt i podaż, preferując pożądane dziedziny produkcji. System ten (pozbawiony elementu inflacyjnego) stanowi istotę ekonomii państw Unii Europejskiej. Zaletą tego systemu jest łagodzenie kryzysów gospodarczych, ale nieprzewidzianą słabością okazuje się być bardzo poważny spadek szybkości wzrostu gospodarczego, lawinowy wzrost domeny państwowej i przyrost zarządzającej gospodarką warstwy biurokratycznej. Patrząc na stosujące go kraje zachodnioeuropejskie trudno nie oprzeć się wrażeniu, że mamy tu do czynienia z prawdziwą ekonomiczną stagnacją.

Interwencjonizm państwowy oraz państwowa własność gospodarcza w wieku XIX była radykalnie potępiana przez myśl liberalną i dosyć powszechnie uważa się, że w tym złotym okresie wolnej prywatnej inicjatywy e. nie istniał. Jest to uproszczenie. Etatyzm istnieje zawsze od kiedy powstało państwo, a spór dotyczy jedynie jego zakresu. Konsekwentnymi antyetatystami są wyłącznie anarchiści i anarchokapitaliści postulujący zniesienie wszelkich form państwowości. Wszystkie podstawowe kierunki polityczne, także liberalizm, uznają w jakiejś formule e. Każdy podatek nakładany przez państwo, każda wydana przez państwo złotówka jest formą interwencji w mechanizm rynkowy, gdyż podatnik wydałby te pieniądze inaczej niż państwo, które mu je zabrało w formie podatku. Teza o nie istnieniu etatyzmu w klasycznej gospodarce rynkowej wynika z obiegowego uproszczenia, które sprowadza etatyzm do nadmiernej interwencji państwa w mechanizm rynkowy i do nadmiernego opodatkowania. To obiegowe pojęcie jest jednak naukowo nieuzasadnione, gdyż nie istnieje jedna, obiektywnie słuszna interpretacja do którego miejsca interwencja ta (np. w formie podatku, ustawodawstwa) jest uprawniona, a od którego rozpoczyna się socjalistyczne nadużycie. Z punktu widzenia logicznego i etymologicznego za etatyzm należy uznać wszelką interwencję państwa w mechanizm wolnorynkowy.

Autor
Adam Wielomski