Echnaton

From Metapedia

Echnaton , właściwie Amenhotep IV (podawane różne daty urodzin i śmierci, ur. między 1351-1357 przed Chrystusem, zm. być może w 1337 przed Chrystusem) – faraon egipski XVIII dynastii. Znany przede wszystkim ze słynnej monoteistycznej reformy religijnej.

E. był synem Amenhotepa III i królowej Teje. Jego główną żoną i doradczynią była Nefertiti, najprawdopodobniej hurycka księżniczka. Nieliczne zachowane o nim źródła pisane oraz podobizny sugerują, że E. miał bardzo poważne problemy zdrowotne. Uwagę naukowców zwróciło to, że następca tronu prawie nie był wspominany w źródłach z okresu panowania jego ojca Amenhotepa III. Wskazywałoby to na chęć ukrycia następcy tronu, którego być może wstydzono się. Teorię tę zdają się potwierdzać zachowane podobizny E., pokazujące, że miał charakterystycznie wydłużoną twarz, szerokie biodra oraz długie palce u nóg i rąk. Ta nieforemna budowa musiała budzić zdziwienie i chęć ukrycia następcy tronu przed światem. Współcześnie naukowcy podejrzewają, że E. cierpiał na tzw. zespół Marfana, który podobnie się objawia; byłoby to także wytłumaczeniem rzadkości wzmianek o młodym E. – schorzenie to wymaga względnej izolacji chorego dziecka, które cierpi na skłonność do zarażania się rozmaitymi chorobami. Wedle innej teorii, E. wykazywał podobieństwo wyglądu i zachowania do kobiety. Naukowcy nie są zdolni ustalić ponad wszelką wątpliwość natury schorzenia, ale jego fakt nie budzi zastrzeżeń. Zapewne była to jakaś choroba genetyczna, spowodowana kazirodztwem rozpowszechnionym wśród egipskich władców. Problem zdrowia E. mógł mieć duże znaczenie dla jego rządów – samotnika, stroniącego od ludzi, skonfliktowanego ze światem i pogardliwie odnoszącego się do wartości przez otoczenie wyznawanych.

Doszedłszy do władzy E. powziął zamiar przeprowadzenia w Egipcie wielkiej rewolucji religijno-politycznej. Dotychczasowy system politeistyczny legitymizował bowiem wielość lokalnych ośrodków władzy (każde bóstwo było patronem innego ośrodka, nadając mu tym samym znaczenie proporcjonalne do rangi w panteonie, np. wpływowi dworscy wezyrowie pochodzić mieli od Ptah). Królowie z XVIII dynastii już dawno wywodzili swoje pochodzenie od Horusa – syna słońca. E. zradykalizował ten pogląd, wywyższając religijność solarną i ustanawiając faraona w roli pośrednika pomiędzy ludźmi a bogiem-słońcem. E. zlikwidował kult wszystkich dotychczasowych bóstw, ustanawiając wiarę w jednego boga Atona – Syna Słońca (o bóstwie o takim imieniu mamy liczne wzmianki już wcześniej, ale miało ono charakter lokalny). Cechą istotną nowego kultu było nie tylko wprowadzenie monoteizmu w miejsce tradycyjnego panteonu bóstw egipskich, ale ogłoszenie egipskiego monoteistycznego bóstwa solarnego jedynym bogiem na ziemi. Oznaczało to, że nowy kult jest nie tylko monolatryczny, ale autentycznie monoteistyczny – religia Atona to pierwsza religia monoteistyczna w historii. Do religii tej dobudowano natychmiast specjalną teologię polityczną, gdzie faraona ogłoszono wysłannikiem Atona na ziemi. To właśnie wtedy Amenhotep IV zmienia imię na E. (spotykane są różne tłumaczenia tego imienia, min. „Przynależący do Atona”; „Ten który służy Atonowi”).

Reforma religijna była początkiem rewolucji politycznej o której stosunkowo mało wiemy. Chcąc wyswobodzić się z tradycyjnych zależności, układów władzy i dworu, E. przeniósł stolicę z Teb do nowo wybudowanego miasta słońca Achetaton („Horyzont Atona”), obecnego Tell-Amarna. Kasata innych bóstw natychmiast delegitymizowała wszystkie tradycyjne ośrodki władzy, a szczególnie istnienie kasty kapłanów służących starym bogom. Dało to pretekst do zaboru mienia należącego do świątyń i społeczno-politycznej degradacji stanu duchownego. Mało nam wiadomo o konkretnych posunięciach, ale zachowane źródła wskazują, że nacjonalizacja majątku świątyń przyczyniła się do poważnego kryzysu gospodarczego, zapewne wynikłego z powodu rozpadu tradycyjnych powiązań ekonomicznych; być może, że znacjonalizowane kapłanom mienie było nieefektywnie zarządzane przez administrację państwową. Zajęty wielką reformą religijno-polityczną E. mało się tym przejmował, podobnie jak i polityką zagraniczną Egiptu, wskutek czego prowincje azjatyckie kraju stały się łupem najazdów.

Konflikt z elitami polityczno-religijnymi Egiptu zakończył się wraz z tajemniczą śmiercią E. Niektórzy badacze twierdzą, że E. zamordowano 14 V 1337 roku przed Chrystusem, w dniu zaćmienia słońca. W ostatnich latach życia E. rządził wraz ze współregentem o imieniu Semenechkare – niektórzy historycy twierdzą, że była to żona E. - Nefertiti (rządy kobiety były nie do pomyślenia w tym czasie w Egipcie), co jeszcze bardziej wzmogło nienawiść odsuniętych od władzy elit. Po śmierci Semenechkare władzę objął Tutanchamon - syn i zięć Echnatona, mąż i przyrodni brat jego córki Anchesenaton, który zanegował reformy religijno-polityczne E. i odbudował dawne stosunki religijne i polityczne. Bezpośredni okres po śmierci E. i Semenechkare charakteryzował się furią niszczenia wszystkiego co związane było z E. i jego kultem Atona. Dlatego tak mało mamy zachowanych o nim wzmianek pisemnych, inskrypcji, nawet podobizn. Tradycyjne elity władzy postanowiły wytrzeć jego imię z historii, burząc jego pomniki i wzmianki w inskrypcjach.

Znawcy historii judaizmu dowodzą, że reforma religijna E. miała wielki wpływ na powstanie monoteizmu w Izraelu. Religia E. i wiara Izraela miały charakter monoteistyczny. Obie religie zakazywały przedstawiania Boga. Także niektóre datowania czasu życia Mojżesza pokrywają się z czasami panowania tego faraona.

Autor
Adam Wielomski

Bibliografia:

D. Savitri, A Son of God, London 1946; C. Aldred: Echnaton, Lübbe 1968; D. Redford, Akhenaten: The Heretic King, Princeton 1984; E. Hornung: Echnaton. Die Religion des Lichtes, Zürich 1995; D. Montserrat, Akhenaten: History, Fantasy and ancient Egypt, Routledge 2000; P. Priskil: Echnaton - Träumer, Fanatiker oder Revolutionär? Freiburg 2001; N. Reeves: Echnaton. Ägyptens falscher Prophet, Mainz 2002; E. Voegelin, Die Politischen Religionen. München 2007; H. A. Schlögl: Echnaton, München 2008.