Celsus

From Metapedia

Celsus (II wiek po Chrystusie, daty i miejsca narodzin i śmierci nie są znane) – filozof i pisarz hellenistyczno–rzymski, znany jako pierwszy historyczny krytyk chrześcijaństwa z pozycji filozoficznych i politycznych. C. był piszącym w Rzymie filozofem hellenistycznym. O jego życiu prawie nic nie wiemy. Urodził się w świecie greckim (niekoniecznie w Efezie, gdyż Biblioteka Celsusa pochodzi od imienia zupełnie innej osoby), następnie przez jakiś czas mieszkał także w Fenicji i Palestynie, niektórzy badacze twierdzą, że również w Egipcie. Późniejsza tradycja chrześcijańska przedstawiała C. jako symbol starożytnego bezbożnika i ateisty, w rzeczywistości jednak był platonizującym stoikiem i zwolennikiem religii naturalnej, mocno przywiązanym do tradycyjnych hellenistycznych i rzymskich bogów. Dlatego wypowiadał się bardzo pozytywnie o religii rzymskiej i zasadzie cesarskiej tolerancji religijnej sprzyjającej synkretyzmowi. Krytykował zatem chrześcijaństwo z pozycji pogańskich tak religijnych, jak i politycznych, tworząc zręby helleńsko-rzymskiej teologii politycznej.

C. zasłynął jako autor zaginionego dzieła Prawdziwe słowo (tak przyjęło się tłumaczyć tytuł tego dzieła w języku polskim, choć bliższe oryginałowi i sensowi byłoby chyba tłumaczenie Prawdziwy Logos - Λόγος 'AληΘής), które powstało około roku 178, będąc pierwszym znanym nam pisemnym wystąpieniem antychrześcijańskim. Spore fragmenty dzieła, a przede wszystkim mnogie cytowania, zachowały się do naszych czasów dzięki słynnej refutacji Prawdziwego słowa autorstwa wybitnego chrześcijańskiego filozofa i apologety, greckiego Ojca Kościoła Orygenesa (Przeciw Celsusowi). Fakt, że dziełu C. nadano takie znaczenie wynikał z tej przyczyny, że była to pierwsza praca uczonego poganina, który w ogóle pochylił się nad chrześcijaństwem, które to ówczesna arystokracja grecko-rzymska traktowała z zupełnym lekceważeniem, widząc w uczniach Jezusa Chrystusa małą sektę wyrastającą z tak pogardzanego przez Rzymian judaizmu. C. postawy takiej nie przyjmował, uważając chrześcijaństwo za religię zawierającą niezwykle groźne elementy dla państwowości Cesarstwa Rzymskiego.

W Prawdziwym słowie C. powtarzał popularne – zresztą pochodzenia żydowskiego (odnajdujemy je potem w Talmudzie) – zarzuty stawiane chrześcijanom, min. ten, że Jezus Chrystus był oszustem, uprawiał sztuki czarnoksięskie; przede wszystkim jednak oskarżenie, że Jezus nie był Synem Bożym pochodzącym z niepokalanego poczęcia, gdyż miał narodzić się z nieprawego związku Maryi i rzymskiego legionisty imieniem Pantera. Zdaniem C., chrześcijanie świadomie sfałszowali treść Ewangelii w celu apologetycznym, aby usunąć elementy kompromitujące Jezusa, przede wszystkim zaprzeczające jego rzekomego bóstwu. Prawdziwe słowo wywołało sprzeciwy chrześcijan nie tylko dlatego, że uderzało w podstawowe prawdy wiary, lecz także dlatego, że napisane było w duchu ironicznym, kpiarskim i prześmiewczym. C. atakował chrześcijaństwo odwołując się tak do argumentów racjonalnych, jak i poprzez ośmieszanie tego, co wymykało się rozumowi.

Naprzeciw chrześcijaństwa C. rozwijał tradycyjną teologię polityczną cesarskiego Rzymu, wzmocnioną przez helleńskie pojęcia religijno-polityczne. C. uznawał helleńsko-rzymski panteon bogów, na czele z najwyższym z bogów, który teoretycznie odpowiada greckiemu Zeusowi. W rzeczywistości C. zapewne był neoplatońskim monoteistą, który uważał, że panteon pogańskich bogów stanowi symboliczną formę manifestowania się bóstwa ludziom, czyli hipostaz najwyższego boga, pisał bowiem: „Wydaje się, że bardziej czcimy wielkiego Boga, jeśli wysławiamy słońce i Atenę” (Orygenes: Przeciw Celsusowi). C. odrzucał objawienie, a przede wszystkim raził go żydowski i chrześcijański ekskluzywizm, który ograniczał najwyższego boga to narodu wybranego (żydzi) lub do członków jednej religii (chrześcijanie). Stanowić to miało śmiertelne zagrożenie dla religijnej doktryny imperialnej.

W przekonaniu C. chrześcijaństwo stanowiło radykalne zaprzeczenie helleńsko-rzymskiej teologii politycznej opartej na wartościach patriotycznych, kulcie wojska, imperium i personifikującej porządek osoby cesarza – wybrańca boga, mającego na celu zaprowadzić uniwersalny i jednolity porządek na ziemi. Z tej perspektywy chrześcijaństwo wydawało się reprezentować zaprzeczenie tejże teologii politycznej, ponieważ: 1. Głosząc prawdziwość jednej religii, dzieliło poddanych cesarza na lepszych (chrześcijan) i gorszych (pogan). Chrześcijaństwo zaprzeczało przede wszystkim kultowi osoby cesarskiej, a więc negowało ośrodek jedności imperium („Niech jeden będzie król, któremu berło wręczył syn przebiegłego Kronosa. (…) Jeżeli odrzucisz ten nakaz, król słusznie cię ukarze. Gdyby bowiem wszyscy postąpili tak jak ty, władca zostałby opuszczony i porzucony, wszystkie sprawy ziemskie stałyby się łupem bezbożnych i dzikich barbarzyńców”, dlatego musi być „jeden pan i jeden król”, cyt. za: Orygenes: Przeciw Celsusowi). 2. Cnoty chrześcijańskie, cele finalne ludzkiego życia – czyli zbawienie w Niebie, a nie panowanie polityczne na ziemi – stanowić miały skrajne przeciwieństwo rzymskich cnót militarnych i patriotycznych; właśnie dlatego chrześcijanie nie chcieli służyć w wojsku i zajmować urzędów, co czyniło ich – w oczach C. – politycznymi anarchistami przeciwnymi wartościom obywatelskim. Postawa ta mogła prowadzić do upadku Imperium i jego podboju przez zagrażających mu Germanów (dlatego C. wzywa chrześcijan by „ze wszystkich sił pomagali władcy i współpracowali z nim nad tym, co sprawiedliwe, byśmy bili się w jego obronie, byśmy na jego rozkaz stawali do walki i wspólnie z nim dowodzili wojskiem”, cyt. za: Orygenes: Przeciw Celsusowi). 3. Głosząc, że zbawienie jest dla „maluczkich” chrześcijaństwo, zdaniem C., reprezentowało jakąś nieznaną wcześniej radykalną doktrynę egalitarną i demokratyczną; prawdziwe przesłanie buntu dla wszystkich niewolników i sług przeciwko istniejącemu porządkowi społecznemu i politycznemu.

Autor
Adam Wielomski