Ardaszyr I

From Metapedia

ARDASZYR I [pers. Ardaszīr, gr. Artakserks] (ur. II w. – zm. 241 po Chr.) – król Persydy, władca Persji 224/26-241, założyciel dynastii i imperium Sasanidów.

Przodkiem A. i protoplastą dynastii był Sasan – wg jednego podania pasterz, wg innego arcykapłan Anahity, irańskiej bogini słodkiej wody, płodności i porządku społecznego – uważany za potomka Achemenidów. Jego syn Papak (panował prawdopodobnie 208-222) zjednoczył Fars, czyli Persję właściwą. Jego wnuk A. wypowiedział posłuszeństwo władcy imperium Partów – Artabanowi IV i pokonał go 224 w bitwie pod Hormizdeganem, kładąc tym samym kres panowaniu nad Persją partyjskiej dynastii Arsacydów; 226 opanował całą Mezopotamię, w tym zimową stolicę imperium Arsacydów – Ktezyfon, i ustanowił ją stolicą imperium Sasanidów; natomiast bliźniaczą Seleukię przebudował i nazwał Ver-Ardaszir („Dobre Miasto Ardaszyra”); przyjął też wówczas tytuł Szachinszacha („Wielkiego Króla, Króla Królów” – z pers. szach – król). Po opanowaniu do 239 całego imperium partyjskiego A. rozpoczął ekspansję na zachód, wysuwając wobec Rzymu żądanie zwrotu całej Azji aż do Bosforu, jako dziedzictwa pers.; posuwając się w głąb Syrii, 230 zdobył należące do Rzymian miasto Nisibis, został jednak powstrzymany.

Ideowy program monarchii A. i jego następców można określić, we współcz. języku polit., jako „reakcję nacjonalist.” na wieki panowania zhellenizowanych Macedończyków, a następnie też hellenizujących się stopniowo Partów; Sasanidzi świadomie i konsekwentnie nawiązywali do tradycji staropers. imperium Achemenidów (którzy wcześniej stali się w pamięci zbiorowej półleg. Kejanidami); w ramach przywracania czysto irańskiego dziedzictwa popierali trad. religię pers. – zoroastryzm i przywrócili urzędowe znaczenie językowi perskiemu. W imperium Sasanidów ukształtowały się też instytucje i obyczaje, które zazwyczaj kojarzymy dopiero z zach. średniowieczem, jak relacje feudalne między wojownikami, etos i honor rycerski, a nawet postać „błędnego rycerza”, wędrującego w poszukiwaniu bohaterskich przygód.

Aby uniknąć wojny domowej, A. zwołał 240 zgromadzenie możnych, za którego zgodą wyznaczył na następcę jednego ze swoich synów → Szapura I, uznając go za najmądrzejszego i najdzielniejszego; przez rok byli koregentami, a 241 A. abdykował, żeby poświęcić się służbie bogu Ahura-Mazdzie.

Autor
Jacek Bartyzel