Antystenes

From Metapedia

Antystenes (ok. 444/436 – ok. 365 przed Chr.) – filozof grecki, twórca filozofii cynizmu.

Ojciec A., o tym samym imieniu, był Ateńczykiem, matka natomiast pochodziła z Tracji i była niewolnicą. Jako Ateńczyk jedynie po jednym z rodziców, A. nie posiadał praw obywatelskich i politycznych, mając status cudzoziemca (metojka). Filozoficznie A. był uczniem Gorgiasza i obracał się wśród sofistów, lecz w późniejszym wieku dołączył do uczniów Sokratesa i należał do tzw. sokratyków mniejszych; wedle Diogenesa Laertiosa, chcąc pomścić śmierć mistrza, mimo braku praw politycznych, zakulisowo zaangażował się w bieżącą politykę i udało mu się doprowadzić do wygnania z miasta Antysosa i skazać na śmierć Meletosa, których uważał za głównych winowajców śmierci Sokratesa.

Badacze często podkreślają jego pochodzenie społeczne: wychował się i obracał przez całe życie w najbiedniejszych warstwach ateńskich i problem biedy stanowił centralny motyw jego twórczości. Można powiedzieć, że próbował dokonać „lewicowej” interpretacji filozofii sokratejskiej; z tego powodu był skonfliktowany z Platonem, który interpretował ją w duchu arystokratycznym.

A. podobno był autorem licznych tekstów, cenionym w starożytności za ładny styl literacki; niestety, żadne z jego pism nie przetrwało do naszych czasów i znamy jego poglądy tylko z cytatów przeciwników oraz opisu wspomnianego Diogenesa. A. uważany jest za ojca filozofii cynickiej, której nazwa pochodzi od gimnazjum Cynosarges, gdzie nauczał.

Poglądy filozoficzne A. zdominowane były przez Sokratejski ideał cnoty, czyli życia w harmonii z naturą. Jednak w odróżnieniu od swojego mistrza A. odrzucał przekonanie, że cnota łączy się z wiedzą. O ile Sokrates (a za nim Platon) uważali, że warunkiem cnotliwego życia jest wiedza filozoficzna, która poucza czym jest mądrość, cnota i natura, o tyle A., a za nim cynicy, uważał, że tak nie jest, gdyż odrzucał ideę, że wiedza zawiera się w pojęciach, a zasady etyczne w precyzyjnych normach. W odróżnieniu do Sokratesa-Platona, A. cechował więc swoisty antyintelektualizm i skupienie się na doświadczeniu jako źródle wiedzy o cnocie. To, co Sokrates-Platon uważali za „mniemanie” (doksa) na podstawie doświadczenia, które nie zostało zweryfikowane przez rozum, przez A. było podnoszone do rangi istoty procesu poznawczego.

Empiryzm A. prowadził do odrzucenia świata transcendentnego (tak religii, jak i świata idei Platona) na korzyść materialistycznej koncepcji przyrody, czyli do odrzucenia tradycyjnej religii, ale także obyczaju i tradycji. Jest to o tyle charakterystyczne, że empiryzm A. mógł doprowadzić go do apologii tradycji i historycznych wzorców jako wiedzy wydobytej z doświadczenia. Tak się jednak nie stało ze względu na wzmiankowane wcześniej elementy społeczno-ekonomiczne, silnie rzutujące na jego myśl filozoficzną. Radykalizm społeczny prowadził A., a następnie całą szkołę cyników, ku kontestacji elitarnej kultury, opartej na skomplikowanym systemie tradycyjnych przyzwyczajeń i intelektualnych spekulacjach, charakteryzującej zamożne i wykształcone sfery ateńskich elit politycznych i intelektualnych.

Naprzeciwko wysublimowanej kulturze filozoficznej elit A. i cynicy podjęli wysiłek udowodnienia, że należy zarzucić wymagającą wiedzy spekulację filozoficzną i powrócić do najprostszych plebejskich pojęć. A. głosił radykalny nominalizm, charakteryzujący się nie tylko sceptycyzmem co do filozoficznego aparatu pojęciowego, ale odrzucający także pojęcia ogólne (np. Platońskie idee), na korzyść istnienia wyłącznie bytów indywidualnych. W sferze społeczno-politycznej oznaczało to zanegowanie hierarchicznego pojęcia wspólnoty politycznej na korzyść społeczeństwa złożonego z potencjalnie równych i wolnych jednostek.

Mimo kontestacji istniejących stosunków społecznych, filozofia A. nie prowadziła do postulatów rewolucyjnych; nie znajdziemy tu wizji polityczno-społecznego przewrotu, choć znajdują się w filozofii A. wszystkie elementy dla skonstruowania takiej teorii: potępienie bogactwa, negacja własności jako instytucji, negacja świata tradycyjnego jako pochodzącego z konwencji, odrzucenie naturalnej nierówności między ludźmi (odrzucał niewolnictwo i głosił równouprawnienie polityczne kobiet), negacja patriotyzmu i apologia kosmopolityzmu; odrzucenie tradycyjnej religii jako wynikłej z konwenansów i tradycji. Mimo to A. remedium na nędzę ubogich mas widział nie w rewolucyjnym zrywie, ale w sublimacji nieszczęścia egzystencjalnego w kontemplację filozoficzną. Tu właśnie A. wykorzystuje sokratejskie pojęcie cnoty, która winna być jedynym celem ludzkiej egzystencji; wobec cnoty wszystkie pozostałe wartości są obojętne. Nie liczy się ani wiedza (filozofia nabywana za pieniądze w ekskluzywnych szkołach), ani dobra materialne. Cynik jest biedny, nie ma niczego na własność, niczego zewnętrznego, a więc całe jego bogactwo musi znajdować się w nim samym. Tylko wewnętrzna cnota jest zgodna z naturą; wszystko to, co jest zewnętrzne (materialne) pochodzi z ludzkiej konwencji i nie ma wartości. Nie dobrobyt, nie wykształcenie, ale wewnętrzna cnota jest warunkiem szczęścia. Jak pisze Władysław Tatarkiewicz o A. i jego uczniach: „Twórcy cynizmu należeli do proletariatu, pozbawionego wszystkiego, majątku, stanowiska. (...) Nic nie posiadali, pozostawała im tylko natura. I pozostawało to, co mieli w sobie samych, a więc – cnota. Jeśli cynicy sławili cnotę, to nie dlatego, by nie dbali o zadowolenie. Przeciwnie, sławili ją, a potępiali dobra zewnętrzne z intencją hedonistyczną. Dobra te nie dały im zadowolenia, bo ich nie mieli; i tłumaczyli sobie, że nie dałyby także, gdyby je mieli. Temu, czego nie posiadali, odmówili wartości” (W. Tatarkiewicz, Historia filozofia, Warszawa 1970, t. I, s. 67).

Autor
Adam Wielomski

Bibliografia:

M. Onfray, Cynismes: Portrait du philosophe en chien, Paris, 1990; B. Goulet-Cazé, The Cynics: The Cynic Movement in Antiquity and Its Legacy, University of California Press 1996; L. Navia, Antisthenes of Athens: Setting the World Aright, Greenwood 2001.