Antyfon

From Metapedia

Antyfon (480-411 przed Chr., data urodzin jest tylko prawdopodobna) – sofista grecki, czołowy przedstawiciel egalitarnego nurtu w tym kierunku filozoficznym. Spotykana także łacińska transkrypcja Antyfont.

A. to filozof o którym bardzo mało wiadomo. Nadal trwa dyskusja czy mamy do czynienia z jedną czy dwoma osobami o tym samym imieniu. Już w I wieku po Chr. aleksandryjski uczony Didymos, na podstawie porównań stylu języka uznał, że istnieli dwaj autorzy o tym samym imieniu, których pisma błędnie złączono, przypisując ich autorstwo jednej osobie. Wedle tej interpretacji, podzielanej nadal przez wielu badaczy, żył prawnik A. z Ramnus, autor dzieł Prawda (Peri aletheias), O zgodzie (Peri homonoias), Traktat polityczny (Politikos) oraz A. – sofista ateński. Tezę tę podważono dopiero w okresie międzywojennym (W. Aly, T. Sinko) i dziś większość badaczy (w Polsce min. J. Gajda) przyjmuje, że istniała tylko jedna osoba o imieniu A. Tezę tę przyjmujemy na użytek niniejszego hasła.

A. był synem innego sofisty – Sofilosa. Zajmował się nauczaniem filozofii i logografią (odpłatnym układaniem mów sądowych). To ta dwoistość jego zaangażowania wywołała wspomniany wyżej spór o to, czy mamy do czynienia z jedną czy dwoma osobami o tym samym imieniu. Pod koniec życia A. czynnie angażował się w działalność polityczną. W okresie wojny peloponeskiej (431-404 przed Chr.) aktywnie brał udział w działalności tajnych stowarzyszeń ateńskich, które dążyły do zakończenia wojny i sojuszu ze Spartą. Wykluczyło go to z oficjalnego życia politycznego prowadzących wojnę Aten; nie brał udziału w zgromadzeniach, nigdy nie przemawiał, nie wygłaszał osobiście pisanych przez siebie mów sądowych. Za sympatię dla Sparty, a być może także za udział w spiskach, wytoczono mu proces i skazano na śmierć; jego zwłoki pozbawiono grobu i wystawiono na widok publiczny jako odstraszający przykład. Z procesu tego zachowały się fragmenty jego mowy obrończej O przewrocie (Peri metastaseos).

Poglądy filozoficzne A. mają charakter monistyczny, akcentujący jedność i całość świata, ułożonego wedle jasnych i racjonalnych kryteriów. Struktura świata – jako racjonalna – jest całkowicie poznawalna dla człowieka, który stanowi część tak postrzeganej rzeczywistości. Tym samym człowiek także jest postrzegany jako byt racjonalny i w sumie przewidywalny w swoich decyzjach; stanowi element tego porządku naturalnego i podobnie jak cały wszechświat zachowuje się racjonalnie. Wyznacznikiem jego zachowań zawsze jest korzyść osobista. Argumentu tego A. używał min. w swojej mowie obrończej na procesie o zdradę na rzecz Sparty, tłumacząc, że skoro dobrze i dostatnio mu się żyło w Atenach, to byłoby krokiem irracjonalnym brać udział w spisku, który miałby doprowadzić do przewrotu politycznego.

Poglądy filozoficzne A. cechuje odrzucenie tradycyjnej religii i głęboka niewiara w ingerencje bóstw w życie ludzi. W niektórych zachowanych fragmentach A. wspomina wprawdzie o bogu (Diels, B12), ale mamy tutaj do czynienia albo z panteistycznie pojętym bóstwem przenikającym wszechświat i nadającym mu racjonalność (jak później u B. Spinozy), albo wręcz z literackim ornamentem mającym zakryć faktyczną bezreligijność sofisty. Nie budzi wątpliwości fakt, że odrzucał ideę nieśmiertelności duszy. Pogląd ten prowadził go do charakterystycznego poczucia bezsensu istnienia, przemijalności i krótkości życia w świecie pozbawionym nadziei na nieśmiertelność, bez bogów i jakichkolwiek wyższych wartości. Stąd nacisk A. na korzyść i przyjemność jako pobudkę ludzkiego działania. Pewne fragmenty (B 53) wskazują na kompletny nihilizm A., gdyż radził używać krótkiego doczesnego życia; jakiekolwiek moralne zasady w pozbawionym sensu i bogów świecie ograniczają osiągnięcie choćby chwilowego szczęścia. Życie jest jedynym skarbem człowieka i powstrzymywanie się w imię zasad moralnych czy religijnych jest złym rozwiązaniem. Jedynym ograniczeniem dla egoizmu winna być obawa przed podobnymi zachowaniami innych ludzi wobec nas. Szacunek dla praw innych osób wynika więc z przemyślanego egoizmu własnego.

Podstawą filozofii politycznej A. jest więc prawo do indywidualnego poszukiwania szczęścia (korzyści własnej). Antycypując zasady nowożytnego liberalizmu amerykańskiego, A. prawo do szczęścia osobistego podnosi do rangi prawa naturalnego. Pozostaje przy tym zwolennikiem umiejscowienia człowieka w porządku panteistycznie pojmowanego kosmosu, co powoduje postrzeganie ludzi jako istot społecznych, które szczęście mogą osiągnąć wyłącznie w społeczeństwie. Z myślą nowożytną łączy A. przekonanie o sztuczności i fikcyjności porządku społecznego i prawnego, który opiera się na ludzkich mniemaniach, a nie na porządku niezmiennej natury. Państwo A. wywodził z pierwotnej umowy, która fikcję tę stworzyła (B44). Sprzeczność między prawem stanowionym a natury (czyli korzyścią własną) uwidacznia się min. w przypadku zeznań sądowych, gdy obowiązek prawny prawdomówności może wejść w konflikt z naturalną zasadą korzyści własnej.

Klasycznym momentem myśli A. jest sprzeczność między naturą a porządkiem ustanowionym w kwestii równości ludzi. A. twierdził, że ludzie z natury są wolni i równi, a więc niewolnictwo, nierówność majątkowa oraz podział na Greków i barbarzyńców zaprzecza naturze (B44), wywodząc ten pogląd z podobieństwa biologicznych potrzeb wszystkich ludzi. Myśl ta wydaje się dziwna w konfrontacji ze znanymi nam faktami biograficznymi z życia A.: radykalny egalitarysta działający we frakcji prospartańskiej, czyli proarystokratycznej. Fakt ten, a także zachowany tekst Traktatu politycznego wskazuje, że najprawdopodobniej pod koniec życia A. przeszedł znaczącą zmianę poglądów, wyrażającą się w rozczarowaniu demokratycznymi i wolnomyślicielskimi Atenami. A. zaczął tęsknić za starymi arystokratycznymi czasami, gdy w polityce nie panowały zdemoralizowane tłumy; dokonał także rewaloryzacji tradycji i tradycyjnych wartości oraz obyczajów, widząc w zasadach świata przeddemokratycznego odbicie prawa natury. Ewolucja ta zaprowadziła go na pozycje prospartańskie, a w konsekwencji, do procesu politycznego i śmierci.

Autor
Adam Wielomski

Bibliografia:

F. Altheim, Staat und Indiciduum bei Antyfon dem Sophisten, Leipzig 1926; C.J. Łuria, Eine politische Schrift des Redners Antiphon aus Ramnus, Hermes 1926; H. Hommel, Antiphon Sophist und Rethor, Berlin 1941; C. Corbato, Sofisti e politica ad Atene durante la guerra del Peloponneso, Trieste 1958; J. Gajda, Sofiści, Warszawa 1989.