Anarchizm
From Metapedia
Anarchizm (od gr. An – nie oraz arche - zasada, władza) to ideologia postulująca zniesienie wszelkich form władzy i jakiejkolwiek struktury państwowej.
Pojęcie „a.” pojawia się pierwszy raz u Herodota oznaczając bezkrólewie; jako brak wszelkiej władzy znajdujemy je u Platona i Arystotelesa. W epoce nowożytnej pojawia się w dwojakim znaczeniu: jako synonim chaosu i nieładu politycznego, prywaty; albo jako skrajnych poglądów. W tym drugim znaczeniu występuje w czasie Rewolucji Francuskiej (1789-1815), na oznaczenie ultralewicowych poglądów. Dla żyrondystów, anarchistami są jakobini; dla jakobinów, hebertyści i tzw. wściekli ( komunizm). W ówczesnej myśli kontrrewolucyjnej, a. to synonim jakobinizmu i doktryn rewolucyjnych.
Na oznaczenie ideologii terminem „a.” posłużył się w roku 1840 jako pierwszy Pierre Proudhon (1809-1865), ale termin upowszechnił się dopiero w 2 połowie XIX wieku w toku dysput z marksistami w czasie I Międzynarodówki. Sławę przyniosły anarchistom wielkie akcje terrorystyczne z użyciem dynamitu: zamachy na cara Aleksander II (1881); prezydenta USA Williama McKinley’a (1903); króla Jugosławii Aleksandra i ministra spraw zagranicznych Francji Louisa Barthou (1934). Jako poważny ruch polityczny a. rozwinął się wyłącznie w Hiszpanii, gdzie oddziały anarchistów z Andaluzji i Katalonii stanowiły jeden z fundamentów koalicji antyfrankistowskiej (1936-1939). Jeśli uznamy, że do a. zaliczyć należy także syndykalistów Georgesa Sorela (1847-1922), co jednak budzi bardzo poważne wątpliwości, to do anarchistycznych ruchów politycznych należałoby zaliczyć także tzw. rewolucyjny syndykalizm we Francji (Confédération générale du travail - CGT do 1921 roku) i we Włoszech (Unione Sindacale Italiana - USI).
Spis treści |
[edytuj] Ideologia
Poważnym problemem jest opisanie głównych założeń a. jako ideologii, gdyż nie posiada ona jednego ojca-założyciela i pracy teoretycznej, która uznawana byłaby za fundamentalną. Należy mówić raczej nie o a., lecz o rozmaitych anarchizmach. Brak jednolitej wizji w znacznej mierze jest pokłosiem programowego podkreślania indywidualności i niepodporządkowania się jakimkolwiek zasadom i regułom. Zasada ta uważana jest za istotę a. i znajduje swoje przejawy także w pozytywnym programie politycznym i ustrojowym, a konkretniej, w negacji wszelkich programów jako stojących ponad przyrodzoną i absolutną wolnością człowieka.
Wszystkie nurty a. łączą tylko dwie idee: 1/ przekonanie o absolutnej wartości jednostki, której wolności nie może ograniczać żadne państwo, kościół, rodzina, obyczaj; 2/ ta absolutna wolność nie może zostać zrealizowana bez równości ekonomicznej. Ta druga idea ma wyraźnie charakter socjalistyczny i dlatego anarchiści działają wraz z marksistami w I Międzynarodówce. Idea konieczności zniesienia państwa prowadziła jednak do konfliktu ze zwolennikami Karola Marksa (1818-1883), ponieważ oznaczała odrzucenie komunistycznego pomysłu na rewolucję. Część anarchistów (P. Proudhon) odrzucała rewolucję jako metodę walki politycznej; widzieli w marksistowskiej rewolucji zapowiedź nie tyle zniesienia własności (uspołecznienie), co kasaty własności prywatnej i zmonopolizowanie jej przez państwo (nacjonalizacja). Proudhon pisał proroczo: „W komunizmie, państwo, w stosunku do jednostki zewnętrzne i nadrzędne, ma wyłączne prawo inicjatywy; poza nim żadna wolność działania nie istnieje. Wszystko wchłania władza bezimienna, autokratyczna, nie podlegająca dyskusji, która niby jakaś opatrzność łaskawa lub mściwa zsyła z wysokości na kornie pochylone głowy nagrody lub kary. To nie jest społeczeństwo, to nie jest państwo, ale stado rządzone przez władcę, który z prawa dzierży w swym ręku cały zasób rozumu, wolności i godności człowieka” (Wybór pism. T. I. Warszawa 1974).
Główne pole konfliktu między a. a marksizmem dotyczyło problemu organizacji. Marksiści głosili, że narzędziem rewolucji jest proletariat zorganizowany przez partię socjaldemokratyczną, która ma wywołać rewolucję i zaprowadzić dyktaturę w imię tegoż proletariatu, po rządach której, w nieokreślonej przyszłości, państwo obumrze. Anarchiści twierdzili, że narzędziem rewolucji jest cały lud, który nie potrzebuje żadnej partii i organizacji (rewolucja spontaniczna) i którego celem jest nie przejęcie państwa, ale jego natychmiastowe obalenie. Jeszcze silniejsze tarcia pojawiły się wraz z wyłonieniem się z marksizmu socjaldemokracji, która otwarcia akceptowała państwo i demokratyczną walkę o władzę.
Programowy brak organizacji grup anarchistycznych spowodował, że przegrały one walkę z marksistami na arenie międzynarodowej. Idee i ruch rozwijały się jednak bujnie w krajach romańskich. Uzyskiwane tu poparcie w regionach wiejskich (szczególnie Andaluzja) spowodowało, że zaczęto traktować a. jako wiejski odpowiednik ruchu robotniczego. Niektórzy ideologowie a. (Proudhon, Lew Tołstoj – 1828-1910) nie kryli poglądu, że za wzorzec uważają wiejską wspólnotę chłopów z epoki feudalnej. W przypadku Proudhona mamy wręcz apologię życia wiejskiego i jego świata wartości ( agraryzm), w tym także ludowej kultury katolickiej, a nawet ludowego ultramontanizmu. Większość ideologów a. miało jednak pochodzenie inteligenckie lub nawet arystokratyczne (książę Piotr Kropotkin – 1842-1921) i była pod wpływem laickich i antyklerykalnych nurtów epoki prezentowanych jako światopogląd rzekomo naukowy. Dlatego przytłaczająca większość anarchistów była wojującymi ateistami, wykorzystującymi antyklerykalne nastroje bezrolnego i małorolnego chłopstwa.
[edytuj] Nurty anarchizmu
W anarchizmie występuje wiele nurtów. Najważniejsze z nich to:
[edytuj] Anarchoindywidualizm
Za jego twórcę uważa się Proudhona. System społeczny miałby polegać na zniesieniu państwa i wszelkich struktur ponad gminą. W gminie żyliby ludzie i tworzyli społeczeństwo dzięki wzajemnej pomocy oraz wolnej wymianie dóbr. Jest to a. w postaci najmniej radykalnej i najmniej utopijnej, gdyż uznaje istnienie własności prywatnej, chociaż to Proudhonowi przypisuje się jej negację. Wynika to z niezrozumienia jego słynnego hasła „własność jest kradzieżą” (la propriété c’est un vol). Francuski anarchista pod pojęciem „własność” rozumie tylko jej formę kapitalistyczną (kapitał), przeciwstawiając jej wizję drobnych i średnich gospodarstw chłopskich. Proudhon odrzucał walkę zbrojną i terror. Szukał dialogu z II Cesarstwem, największe zagrożenie widząc w demokracji, czyli plutokratycznych rządach kapitału. Także inne jego poglądy - apologia papiestwa, poparcie dla stanów południowych w Wojnie Secesyjnej, patriarchalna wizja rodziny z nakazem utrzymywania dziewictwa do nocy poślubnej – powodowały, że Proudhon budził poważne sympatie na prawicy.
[edytuj] Anarchokolektywizm i anarchokomunizm
Za twórców nurtu uznaje się Nikołaja Bakunina (1814-1876) i Kropotkina. Nurt stanowi syntezę poglądów Proudhona, socjalistów utopijnych i marksizmu; jest radykalnie antyreligijny i żąda bezwzględnego zniesienia własności prywatnej. Chce stworzyć społeczeństwo kolektywistyczne, gdzie jednak nadzorcą porządku nie będzie państwa (komunizm), ale sama lokalna wspólnota. Wizja państwa-nadzorcy wspólnoty uważana jest za nowe wcielenie ducha absolutystycznego i etatystycznego ( etatyzm) zakamuflowanego pod postacią władzy ludu. A. Kropotkina powstaje pod wpływem darwinizmu. W odróżnieniu jednak od popularnego wtedy malthuzjanizmu, Kropotkin uważał, że przyroda nie charakteryzuje się walką gatunków i jednostek o przetrwanie, ale ich kooperacją. Przyroda cechuje się naturalną skłonnością do tworzenia porządku i państwo, kościoły, jakiekolwiek instytucje tylko przeszkadzają tym naturalnym popędom. Stąd słynne hasło: „Anarchia matką porządku”.
[edytuj] Anarchizm chrześcijański
Anarchizm chrześcijański został zainspirowany działalnością Tołstoja. Stanowi połączenie rosyjskiej wspólnoty chłopskiej (tzw. obszczina), gdzie nie znana jest własność indywidualna z ewangelicznym przesłaniem miłosierdzia. Pamiętać trzeba, że Tołstoja inspirował wyłącznie duch społeczny Ewangelii, a nie jej treść transcendentna, którą odrzucał.
[edytuj] Współczesny anarchizm
W chwili obecnej a. jest cieniem swojej filozofii i liczebności z końca XIX wieku. Z ciekawszych intelektualnie inicjatyw wymienić należy ekstremistyczne grupy feministyczne (anarchofeminizm), negujące wszelkie formy tradycyjnego („patriarchalnego”) społeczeństwa. W sumie to nurt bliski feminizmowi, ale jako negujący państwo, odrzuca także polityczne aspiracje kobiet. Pewne idee anarchistyczne przewijają się w doktrynach tzw. nowej lewicy, radykalnych ekologów i subkulturach młodzieżowych (punk, hardcore, rastafari). Niektórzy badacze do ideologii a. zaliczają tzw. anarchokapitalizm postulujący zniesienie państwa, jednak jest to ruch wywodzący się ze skrajnego liberalizmu, postrzegającego państwo jako zagrożenie własności; ruch ten nie głosi postulatów egalitarnych, które są istotą ideologii a.
W Polsce po 1989 roku do anarchizmu przyznają się: Federacja Anarchistyczna, Ludowy Front Wyzwolenia, Grupa Anarchistyczna Solidarność, Czarna Galicja, Komuna Otwock, SKA/Kolektyw Autonomistów-Toruń, anarchokomunistyczna Organizacja Platform, Akcja Rewolucyjnych Syndykalistów, Inicjatywa Pracownicza i Czerwony Kolektyw - Lewicowa Alternatywa, Grupa Socjalnych Anarchistów, Związek Syndykalistów Polski.
| Autor |
|---|
| Adam Wielomski |
