Agraryzm

From Metapedia

Agraryzm (z fr. agraire – rolniczy) to doktryna idealizująca tradycyjne wspólnoty wiejskie, powstająca w opozycji do rozwoju wielkich miast, ich koncepcji ekonomicznych oraz miejskiego światopoglądu i sposobu życia.

Doktryna agrarystyczna powstała w 2. połowie XIX wieku w Niemczech, a jako ruch społeczny, polityczny i gospodarczy rozwinął się w pierwszej połowie XX wieku, łącząc się z rozmaitymi doktrynami tzw. volkizmu, z którego rozwinął się następnie  faszyzm niemiecki, pierwotnie przedstawiający się jako radykalny ruch antymodernizacyjny (hitlerowskie hasło „powrotu do ziemi” i apologia niemieckiego Bauera). Twórcą samego terminu "a" był niemiecki ekonomista i socjolog, profesor Uniwersytetu w Tubindze Albert Schäffle; w Stanach Zjednoczonych zbliżony ruch apologetów stylu życia charakterystycznego dla konserwatywnych, środkowych stanów nosi miano „ruralizmu”. W Polsce do podobnych idei odwołuje się PSL, z tym, że w tym ostatnim wypadku ten ludowy tradycjonalizm jest zmieszany ze wspomnieniem po ekonomicznej stabilizacji – a właściwie stagnacji - z okresu PRL.

A. głosi, że podstawą gospodarki jest rolnictwo oparte na średnioobszarowych, indywidualnych gospodarstwach rolnych należących do średniego chłopstwa. A głosi także, że rolnictwu powinien być podporządkowany przemysł. Ta supremacja życia na wsi – któremu przypisywane są liczne walory o charakterze moralnym – nie może jednak być utożsamiana wyłącznie z gloryfikacją własności ziemskiej jako środka produkcji, czyli z osiemnastowiecznym tzw. fizjokratyzmem. W doktrynie a. ziemia nie jest towarem i bezdusznym narzędziem produkcji. Teorie ekonomiczne a. łączą się ze specyficzną wiejską mentalnością opartą na sprzeciwie wobec procesów modernizacji, laicyzacji i atomizacji społecznej, gdzie wszystko – także ziemia – jest towarem. W sferze aksjologicznej a. jest bliski instynktownemu  tradycjonalizmowi w ujęciu Mannheimowskim, czyli odruchowej, instynktownej obrony świata wiejsko-tradycyjnego przed procesami modernizacji. Od klasycznego tradycjonalizmu i  konserwatyzmu a. dzieli jednak niechęć do tradycyjnych elit utożsamianych ze szlachtą i ziemiaństwem. A. jest bowiem doktryną średniego chłopstwa zazdrośnie patrzącego na wiejskich potentatów.

Zwolennicy a. chłopów postrzegają zwykle jako wyróżnioną, nie skażoną i najzdrowszą moralnie cześć społeczeństwa, chętnie ilustrując to np. biblijnymi opisami miast: Sodomy, Gomory, Jerozolimy i Babilonu. W odróżnieniu od mieszczuchów, chłopi postrzegani są jako rasa czysta, nieskażona przez merkantylizm, egoizm i żądzę zysku; pozostający w ścisłym związku z przyrodą, przywiązani do ziemi i do tradycji. Cechą charakterystyczną dla a. jest jednak to, że jego inspiratorzy i twórcy niezwykle rzadko pochodzą ze wsi. Klasycznym przykładem takiego pierwotnego a. jest znana w polskiej literaturze XIX wieku tzw. chłopomania (np. Chłopi W. Reymonta; Wesele S. Wyspiańskiego), czyli apologetyczne i sielankowe przedstawienie wyidealizowanej wspólnoty wiejskiej. A. jawi się więc często jako doktryna o chłopach i dla chłopów stworzona przez miejskich intelektualistów czujących się obco w atomistycznej atmosferze wielkomiejskiej. W tym celu dokonywali oni nie tylko idealizacji wsi i jej mieszkańców, ale wręcz wymyślali ją sobie. Klasycznym przykładem są tzw. stroje góralskie i zakopiański styl architektoniczny: do końca XIX wieku miejscowi górale nosili zwykłe szare stroje; barwne stroje „ludowe” są wymysłem miejskich intelektualistów przełomu XIX i XX wieku. Podobna sytuacja miała miejsce w politycznym ruchu agrarystycznym. Twórca politycznego a. w Polsce, ks. Stanisław Stojałowski, pochodził z rodziny szlacheckiej; podobne (głównie inteligenckie) pochodzenie mieli także twórcy przedwojennego PSL „Wyzwolenia”. Wielu działaczy obecnego PSL wywodzi się z wiejskiej nomenklatury okresu PRL, a więc nie zalicza się do chłopstwa.

Autor
Adam Wielomski